Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آب‌انبار، مخزن سرپوشيدة نگهداري آب آشاميدني که معمولاً آن را در زیرزمین می‌سازند.

آب‌انبارها براي مصرف خانگي يا عمومي ساخته مي‌شده‌اند. آب‌انبارهاي خانگي را معمولاً به شكل مكعب يا مكعب مستطيل و با بامي مسطح و آب‌انبارهاي عمومي را معمولاً به شكل استوانه و با بامي گنبدي يا كلّه قندي در زير زمين و گودتر از سطح زمين مي‌ساختند. آب‌انبارهاي خانگي را از آب چاه، چشمه يا قنات و آب‌انبارهاي عمومي را كه در محلّه‌هاي پرجمعيت شهر و روستا، يا در كنار راه‌هاي كاروان رو بودند، در زمستان از آب باران و رودخانه و در بهار از آب قنات يا چشمه پر مي‌كردند. آب‌انبارهاي عمومي را بيشتر وقف امام حسين(ع) يا حضرت ابوالفضل عباس(ع) مي‌كردند تا مردم رايگان از آب آنها استفاده كنند. واقفان آب انبارها معمولاً باغ، كشتزار و املاكي را به نام آب‌انبارها وقف مي‌كردند تا از درآمد موقوفات آنها هزينة تعمير و نگاهداري و لاروبي آب انبار‌ها را بپردازند.

آب‌انبار يكي از كهن‌ترين پديده‌هاي معماري انسان براي ذخيرة آب بوده است. پيشينة آن در ایران به دورة باستان و پيش از اسلام مي‌رسد. قديم‌ترين آب‌انبار مشهور دورة اسلامي آب‌انباري بود كه عضد‌الدوله ديلمي در سدة 4ق/ 10م در يكي از قلعه‌هاي سه گانة شهر استخر فارس با سنگ و گچ و ساروج ساخت. اين آب‌انبار 20 ستون داشت. از آب‌انبارهاي معروف‌ قديمي ايران مي‌توان به آب‌انبار سيداسماعيل تهران در سدة 5ق/ 11م، آب‌‌انبار پشت مسجد جامع يزد، تاريخ بنا 578ق/ 1182م، كه امروز به نام مرمت‌ساز آن، حاج مهدي معمار، معروف است، اشاره كرد. برخي از آب‌انبارهاي بزرگ، به ويژه آب‌انبارهاي مناطق كويري يزد، داراي بامي با چند گنبد و بادگير هستند. آب‌انبار شش بادگير يزد، آب‌انبارهاي مصلّي در نائين، آب انبار حاج سيدحسين عطار در كاشان و آب‌انبار سردار در قزوين نمونه‌اي از آن‌ها هستند. آب‌انبار سردار داراي 4 گنبد و 4 بادگير است. آب‌انبارهاي عمومي شهرها را بيشتر در مجموعه‌اي از بناهاي مذهبي و بناهای عمومی غيرمذهبي، مانند مسجد، امامزاده، كاروانسرا، گرمابه و نانوايي و معمولاً در ميدان يا بازار مي‌ساختند.

عوامل چندي در ساختن آ‌ب‌انبار در جامعة سنتي قديم ايران نقش داشته است. كمبود آب در تابستان در برخي نقاط خشك، شور بودن آب‌ها، ذخيرة آب براي زمان خشكسالي يا هنگام بروز جنگ و محاصرة شهر و خنك نگهداشتن آب در تابستان از جمله اين عامل‌ها بوده‌اند.

تلخيص از مقالة «آب‌انبار» نوشتة علي بلوكباشي

فرهنگنامة كودكان، 1371، 1/13-15

علی بلوکباشی