Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آخوند خراساني، ملا محمّدكاظم (مشهد 1255ق/ 1839م ـ نجف، 1329 ق / 1911 م)، فقيه اصولي، مرجع تقليد شيعيان جهان و رهبر سياسي در عصر مشروطيت. پدرش ملا حسين واعظ هراتي در مشهد سكونت داشت. تحصيلات خود را در فقه و اصول در مشهد و در فلسفه در سبزوار نزد حاج ملاهادي سبزواري و در تهران نزد ميرزا ابوالحسن جلوه و ديگران تكميل كرد. در 1278 ق / 1861ـ1862 م. به نجف رفت و نخست از محضر شيخ مرتضي انصاري و سپس از محضر ميرزا محمدحسن شيرازي بهره گرفت. بعد از نيل به درجة اجتهاد در نجف به تدريس پرداخت. قدرت تحقيق، حسن تقرير و رسايي و شيوايي بيان او در تدريس موجب شد كه بيش از هزار طالب علم در درس او حاضر شوند. پس از فوت ميرزاي شيرازي به مقام مرجعيت تامه رسيد.1

آخوند خراساني در جنبش مشروطيت بزرگ‌ترين پشتيبان روحاني مشروطه‌طلبان در سطح جهاني و بين‌المللي بود و با همراهي دو مجتهد بزرگ مقيم نجف، ميرزا حسين ميرزا خليل تهراني و شيخ عبدالله مازندراني، مشروط‌كردن حكومت مطلقة استبدادي و محدود كردن اختيارات قدرت سلطنت را براساس مباني ديني لازم شمرد.2 آخوند خراساني به ويژه در تقريظي كه بر كتاب تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله، تأليف ميرزا محمّدحسين نائيني، نوشت، رسماً «اصول مشروطيت» را «مأخود... از شريعت فقه» قلمداد كرد.3 در استبداد صغير با اعلان جهاد بر محمّدعلي‌شاه منتهاي سعي را براي حفظ مشروطيت مبذول داشت و خود قصد حركت به ايران را داشت كه ناگهان در 25 ذيحجه 1329 ق / 1911 م. از دنيا رفت.4

آثار مكتوب آخوند خراساني فراوان‌اند، مهم‌ترين تأليف وي كفايه در علم اصول فقه است كه معتبر‌ترين متن درسي حوزه‌هاي علميه در ايران و عراق به‌شمار مي‌رود. ديگر تأليفات او عبارتند از: تعليقه بر رسائل و مكاسب شيخ مرتضي انصاري، الفوائد الفقهيه و الاصوليه، تكمله التبصره (شرح تبصرة‌المتعلمين علامه حلّي) و حواشي بر اسفار و منظومه.5

 

مآخذ:

  1. امين، محسن. اعيان الشيعه. بيروت: دارالتعارف، 1403 ق، ج 9، ص 5 ـ6؛ عبدالرحيم، محمّدعلي. المصلح المجاهد. نجف: 1390 ق؛ شهرستاني، هبة‌الدين.  سير العوالم في احوال شيخنا الكاظم. بغداد، بي‌تا.
  2. بامداد، مهدي. تاريخ رجال ايران. تهران: زوار، 1347ـ1353، ج 4، ص 1.
  3. نائيني، محمّدحسين. تنبيه‌الامه. چاپ سيّدمحمود طالقاني، تهران: 1334، ص 1.
  4. كفايي، عبدالحسين. مرگي در نور: زندگاني آخوند خراساني. تهران: زوار، 1359.
  5. همان منابع سابق.
سیدحسن امین