Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آذربايجان شرقي، نام استاني است به مركزيت شهر تبريز (← تبريز) واقع در شمال غربي ايران، با مختصات جغرافيايي َ45 ْ36 تا َ25 ْ39 عرض شمالي و َ05 ْ45 تا َ21 ْ48 طول شرقي و 45481 كم2 وسعت كه 8/2 درصد از مساحت كشور را در بر گرفته است.1

اين استان از سمت شمال با كشورهاي جمهوري آذربايجان (= اران)، ارمنستان و جمهوري خودمختار نخجوان (آذربايجان)، از شرق با استان اردبيل، از جنوب با استان‌هاي زنجان و آذربايجان غربي و از غرب با استان‌ آذربايجان غربي و درياچة اورميه همسايه است.2

استان آذربايجان شرقي، بر اساس آخرين تقسيمات كشوري داراي 19 شهرستان، 42 بخش، 141 دهستان و 57 شهر است.3 نام‌هاي شهرستان‌هاي تابع استان عبارتند از: كليبر و جلفا (شهرستان‌هاي مرزي)، شبستر، اسكو، آذرشهر، عجب‌شير و بناب (شهرستان‌هاي ساحلي، در كنار درياچة اورميه)، و شهرستان‌هاي اهر، ورزقان، مرند، هريس، سراب، بستان‌آباد، ميانه، هشترود، مراغه، ملكان و شهرستان چاراويماق (به مركزيت قره‌آغاج) و بالاخره شهرستان تبريز به مركزيت مركز استان.4

فلات آذربايجان، در شمال غربي فلات ايران و در محل برخورد دو رشته كوه البرز و زاگرس با امتداد شرقي ـ غربي و شمال غربي و جنوب شرقي واقع شده است. كوه‌هاي آذربايجان در نتيجه دو دسته از عوامل زير به وجود آمده‌اند:

عامل اول تحولات دوران سوم زمين‌شناسي است كه پديدآورندة رشته كوه‌هاي نسبتاً كم ارتفاعي شناخته شده و عامل دوم فرآيندهاي آتش‌فشاني در منطقه بوده كه كوه‌هاي مرتفع و عظيمي را خلق كرده است. تودة عظيم آتش‌فشاني سبلان با 4811م (بين استان اردبيل و آذربايجان شرقي) و سهند با ارتفاع 3710م (تماماً واقع در آذربايجان شرقي و در جنوب شهر تبريز) از جملة آن‌هاست.5 در شمال استان آذربايجان شرقي، رشته كوه ارسباران يا قره‌داغ و ميشوداغ به صورت ديواري عظيم قرار دارد كه توسط رود مرزي ارس از كوه‌هاي قفقاز جدا شده و به كوه‌هاي شمالي معروف است. در مركز و جنوب استان نيز ارتفاعات ديگري از جمله عون بن علي، سهند و قافلانكو واقع شده است كه كوه‌هاي مركزي و جنوبي ناميده مي‌شود.6

در گسترة جغرافيايي آذربايجان شرقي، چشمگيرترين عارضة طبيعي، كوهستان آتشفشاني سهند با وسعت 4500 كم2 است كه به گونه‌اي منفرد، سرچشمة رودخانه‌هاي متعددي است كه در دامنه‌هاي اطراف آن جريان دارد. در حال حاضر در دامنه‌هاي اين آتشفشان خاموش، چشمه‌هاي آب گرم و درياچه‌هاي كوچكي از جمله «آلما گلي»، «قوري گلي»، «آيقر گلي» و «نادرگل» به چشم مي‌خورد.7 آذربايجان شرقي به دليل وجود گسل‌هاي متعدد از مناطق زلزله‌خيز كشور است. تبريز و حومة آن در محدودة «خطر خيلي بالا» قرار دارد. گسل معروف تبريز در طول تاريخ، موجب بروز زلزله‌هاي مرگباري در اين شهر شده است.8 آذربايجان شرقي در درون حوضه‌هاي آبريز خزر و اورميه واقع شده و در پهنة آن رودهاي متعددي از جمله ارس، قزل‌اوزن و قره‌سو (به سوي خزر) و تلخه رود (آجي‌چاي)، سمينه رود و زرينه رود (به سوي درياچة اورميه) جريان دارند.8 قسمت‌هاي كم ارتفاع و پست استان كه بيشتر قابل سكونت و بهره‌برداري كشاورزي است، در ميان ارتفاعات، حاشية رودها و نيز سواحل شرقي درياچة اورميه قرار دارند و دشت‌هاي جلفا، ميانه، يكانات، مرند، اهر و بستان‌آباد و نيز جلگه‌هاي تبريز، مراغه و دشت سراب از آن جمله‌‌اند.9 يكي از ويژگي‌هاي آب و هوايي استان آذربايجان شرقي، سرد بودن آن در بيشتر نقاط است؛ به گونه‌اي كه تعداد روزهاي يخبندان آن در مناطق مختلف بين 50 تا 170 روز در سال ثبت شده و ميزان بارندگي در نقاط مختلف استان بين حداكثر 600 ميلي‌متر (در سهند) تا 50 ميلي‌متر (در كنارة ارس) متغيّر است.10 در متون تاريخي از آذربايجان با بيش از 30 نام گوناگون ياد شده است از جمله: آتروپاتن، آتورپاتكان، آدراباتان، آذر آبادجان، آذربايگان، آذر بيگانون، آذرآبادگان و... .11 در حدودالعالم زير عنوان «سخن اندر ناحيت آذربادگان و ناحيت ارمينيه و اران و شهرهاي ايشان» آمده است كه: «سه ناحيتست [ناحيه است] بيكديگر پيوسته و سوادهاء ايشان بيكديگر اندر شده و مشرق اين ناحيت حدود گيلان است، و جنوب وي حدود عراق [عراق‌عجم← اراك] است و جزيره، و مغرب وي حدود رومست [روم است] و سرير، و شمال وي حدود سريرست و خزران و اين جايهاست بسيار نعمت‌ترين ناحيتهاست اندر اسلام ...»12 و در نزهةالقلوب نيز در «ذكر بلاد آذربايجان» آمده كه: «و آن نُه تومان است و بيست و هفت پاره شهر اكثرش را هوا به سردي مايل است و اندكي معتدل بوَد. حدودش با ولايت عراق‌عجم و موغان و گرجستان و ارمن و كردستان پيوسته است...».13 آذربايجان چه پيش از اسلام و چه بعد از اسلام، همواره به عنوان يكي از ايالت‌هاي مهم و تاريخي ايران مطرح بوده است؛14 تا اين كه در نخستين قانون تقسيمات كشوري در 1285ش نيز رسماً به عنوان يكي از ايالت‌هاي ايران معرفي شد.15 آذربايجان در 1316ش ابتدا به نام استان «شمال غرب» و سپس در همان سال با تغييراتي در تقسيمات كشوري، آذربايجان به دو استان با نام «استان سوم» و «استان چهارم» تقسيم شد؛ اما مجدداً در 1325ش «استان آذربايجان» نام گرفت و در 1339، به دو استان به نام‌هاي آذربايجان شرقي (به مركزيت تبريز) و آذربايجان غربي (به مركزيت اورميه) تقسيم شد. در 1372ش از بخش شرقي استان آذربايجان شرقي استاني به نام «اردبيل»، تأسيس گرديد و استان آذربايجان شرقي در محدودة كنوني آن باقي ماند.16 جمعيت استان آذربايجان شرقي در سرشماري 1375ش تعداد 3325884 بوده كه در 1384 به 3500184 تن رسيده است.17 استان آذربايجان شرقي به علت بارندگي نسبتاً مناسب و وجود مراتع و زمين‌هاي قابل كشت و حاصلخيز، يكي از قطب‌هاي مهم كشاوري و دامداري كشور است. راه‌هاي متعدد ارتباطي زميني و هوايي و هم مرز بودن با كشورهاي جمهوري آذربايجان و ارمنستان و نزديكي به مرزهاي غربي كشور، اين استان را صاحب موقعيتي ويژه و حساس كرده است. در نيم قرن اخير احداث كارخانه‌ها، شهرك‌هاي صنعتي و مراكز آموزشي متعدد، همچنين وجود جاذبه‌هاي گردشگري، كشف و بهره‌برداري از منابع غني معدني و بهره‌مندي از ديگر امكانات توسعه، استان آذربايجان شرقي را به يكي از مناطق توسعه يافتة كشور بدل كرده است.18

 

مآخذ:

  1. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص7.
  2. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  3. همان.
  4. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان آذربايجان شرقي). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  5. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص2.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص1 و 2.
  7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي شهرستان‌هاي كشور (شهرستان تبريز). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1380، ص38.
  8. منبع5. ص8-11.
  9. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان آذربايجان شرقي. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص3 و 7.
  10. همان. ص9و 10.
  11. چكنگي، علي‌رضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوي، 1378، ص14- 12.
  12. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانة طهوري، 1362، ص157- 158.
  13. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص121.
  14. الف. قلقشندي، احمد بن علي. جغرافياي تاريخي ايران در قرن نهم هجري. ترجمه محجوب الزويري، تهران: وزارت امور خارجه، 1380، ص73- 70.

    ب. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس تاريخ ايران (اطلس ملي ايران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1378، ص43- 42.
  15. امير احمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص82.
  16. همان. ص85، 88، 98 و 106.
  17. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص16 و 19.
  18. الف: منبع10. ص56- 46.

    ب: منبع 7. ص181- 179، 189 و 194- 193.
    غلامحسین تکمیل‌همایون