Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آرشیو، مجموعة نوشته‌ها و اسناد حاصل فعالیت‌های روزمره و مستمر دیوان‌های سابق و سازمان‌ها و ادارات کنونی. آرشیو معمولاً شامل نوشته‌ها و اسنادی نظیر شرح وظایف، دستورات، خط مشی‌ها، تشکیلات، فعالیت‌های اجرایی، و نیز مسائل حقوقی، فرهنگی، اجتماعی، نظامی، و هر نوع اوراق مهم دیگر نظیر قباله‌های فروش، رقبات، و پیش‌نویس مکاتبات می‌شود که به سبب ارزش دائمی‌شان در محلی به همین نام نگهداری می‌شوند.1 نگهداری اسناد و مدارک در ایران از دیرباز معمول بوده است. اسناد پادشاهی و دولتی هخامنشیان (559- 330ق‌م) در کتابخانة بابل و خزانة قصر احمتا (همدان فعلی) واقع در ایالت ماد و احتمالاً در جاهای دیگر نیز نگهداری می‌شده است و کشف دو مخزن اسناد اداری و مالی در تخت جمشید که یکی حاوی حدود سی هزار و دیگری شامل 750 لوح گلی به خط میخی بوده، این نظر را تأیید می‌کند.2 در دورة اشکانیان (حدود 250ق‌م-  حـ 226م) احکام مرکزی برای ولایات ارسال می‌شد و ولایات هم گزارش‌های کتبی به مرکز ارسال می‌داشتند که به گمان قوی این گزارش‌های مکتوب در جایی به  صور ت متمرکز نگهداری می‌شده است. آرشیو سلطنتی اشکانی با دو هزار و پانصد سند که در کاوش‌های (1325- 1329ش/ 1946- 1950م) توسط ماسون، [1]باستانشناس روسی، در شهر نسا واقع در 18 کیلومتری شمال غربی عشق‌آباد کشف شد، مؤید این نظر است. کتیبه‌ها و الواح این آرشیو که غالباً دربارة حساب‌ها و اسناد خرید و احکام معاملات و اسناد کارپردازی شاهان اشکانی است، با هزوارش مخصوص پارتی نوشته شده است.3 ساسانیان (226- 651م) نیز اسناد و مدارک سیاسی و اقتصادی و اداری خود را نگهداری می‌کرده‌اند، چنان‌که آرشیو اسناد سغدی کوه‌ مغ که شامل نامه‌های سیاسی، گزارش‌ها، اسناد  قضایی، صورت حساب‌های مالیاتی، و نامه‌های اداری است در شهر پنج کند در سغدیان کشف گردیده متعلق به پادشاهی ساسانیان است.4 پس از رواج اسلام در ایران، به راهنمایی وزیران و دبیران ایرانی اسناد و مدارک در محلی با عنوان «خزانه» نگهداری می‌‌شد. غزنویان (351- 587ق/ 962- 1191م) اسناد و مدارک خویش را در سفرها با خود حمل می‌کردند. این نکته دربارة سلجوقیان و خوارزمشاهیان و سلسله‌های فارسی‌نژاد فارس و عراق و گرگان نیز صادق بوده است.5 در دورة ایلخانان، (654- 750ق/ 1256- 1349م) مراکز متعددی برای نگهداری مدارک و اسناد وجود داشته است و سوادی از هر فرمان برداشته و در دفتری مخصوص می‌نوشتند و دفاتر را در خزانه نگهداری می‌کردند و در دورة جلایریان، قسمت دفاتر و اسناد خود یکی از تشکیلات مهم دیوان بزرگ بود که به سرپرستی یک دفتردار و چندین منشی و کاتب اداره می‌‌شد.6 در عهد صفویه،
(905- 1135ق/ 1500- 1723) رونوشت تمام ارقام مربوط به امور مالی و احکام و نشانه‌ها و نامه‌ها و اسناد در دفاتر مخصوصی ثبت می‌‌شد. محل نگهداری این دفترها که اسناد دفترخانة دیوان اعلا نام داشت ظاهراً عمارت چهلستون بود.7 در دورة ناصرالدین شاه (حک1264- 1313ق/ 1848- 1895م) با توسعة نظام اداری کشور و اعزام سفیرانی به کشورهای دیگر، وظایف وزارت امور خارجه گسترش یافت و آرشیو مالی و اداری تفکیک گردید. در 1317ق/ 1899م وزارت امور خارجه، به تقلید از روش بایگانی کشورهای اروپایی، بایگانی خود را سامان بخشید. اما سفارتخانه‌های ایران در کشورهای اروپایی بایگانی مشخصی نداشتند و به همین سبب هرگاه سفیری تعویض می‌‌شد یا مأموریتش در سفارتخانه‌ای به پایان می‌رسید، اسناد دوران خود را همراه می‌برد و ضرورت داشت که وزارت امور خارجه اسناد مورد نیاز سفیر بعدی را تهیه و ارسال کند. پس از برقراری حکومت مشروطه، امور کشور میان چندین وزارتخانه تقسیم شد و هر وزارتخانه اسناد و مدارک خود را نگه می‌داشت. در 1348ش دولت قانونی برای تشکیل آرشیو ملی و مرکز اسناد به تصویب مجلس شورای ملی و سنا رساند تا کلیة اسناد و مدارک اداری و اقتصادی و فرهنگی کشور در یک جا تمرکز یابد و از پراکنده شدن و از بین رفتن آن‌ها جلوگیری شود.8

سازمان آرشیوی در ایران. مهم‌ترین مراکز آرشیوی کشور عبارت‌اند از:

الف. ادارة کل آرشیو وزارت امور خارجه

ب. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

ج. مرکز آرشیو و اسناد صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

د. سازمان اسناد ملی ایران

هـ. مؤسسة پژوهش و مطالعات فرهنگی

و. آرشیو سازمان میراث فرهنگی کشور

 

مآخذ:

  1. قائم‌مقامی، جهانگیر. مقدمه‌ای بر شناخت اسناد تاریخی. تهران: انجمن آثار ملی، 1350، ص 13.
  2. دیانی، محمدحسین. مقدمه‌ای بر آرشیو. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، 1377، ص33-34.
  3. فدایی‌عراقی، غلامرضا. مقدمه‌ای بر شناخت اسناد آرشیوی. تهران: سمت، 1377، ص 62-63.
  4. قائم‌مقامی. همان. ص30.
  5. دیانی. همان. ص34-35.
  6. قائم‌مقامی. همان. ص32.
  7. فدایی‌عراقی. همان. ص 63.
  8. دیانی. همان. ص 36.

[1]. M. E. Masson

میترا صمیعی