Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آستان قدس رضوي، كتابخانه. قديمي‌ترين كتابخانة عمومي شهر مشهد كه به «قرائتخانه حضرت»، «كتابخانة مشهد رضا» و غيره نيز شهرت داشته است. تاريخ تأسيس آن را به مناسبت يك مجلد قرآن وقفي در 363ق/ 974م كه به شمارة 3004 در نسخ خطي ثبت است به آن سال نسبت مي‌دهند. برخي تحقيقات ديگر، تاريخ تأسيس آن را سدة پنجم هجري دانسته‌اند1 و برخي نيز از وجود كتابخانه در سدة 7ق خبر داده‌اند.2 اما آنچه مسلم است اين كتابخانه بنابر وقف‌نامة مربوط به تفسير شيخ ابوالفتوح رازي به تاريخ 861ق/ 1457م در آن سال داير و مورد استفادة عموم مردم بوده است. در سدة 10ق/ 16م كتابخانه مورد تجاوز ازبكان قرار گرفت و بسياري از نفايس آن به تاراج رفت.3 در زمان سلطان حسين ميرزا بايقرا و اميرعليشير نوايي وزير دانشمند تيموري توجه به كتابخانة آستان قدس رضوي بيشتر شد.4 در زمان شاه عباس صفوي برخي از آثاري كه در هندوستان فروخته شده بود، باز پس گرفته شد. در دوران صفويه كتابخانه داراي نسّاخان، ورّاقان، و مصّححاني بوده كه به طور مرتب كتاب براي كتابخانه تهيه كرده‌اند. «خازن الكتب» را شاهان صفوي از يكي از علماي برجستة زمان تعيين مي‌كرده‌اند.5 عادل شاه افشار جانشين نادرشاه كه در مشهد حكومت مي‌كرد، در نظم و رونق آستان قدس كوشيد و املاكي براي آن وقف كرد، سازماني براي آن تعيين و وظايف كاركنان را در آيين‌نامه‌اي نوشت كه به طور «طومار عادلشاهي» معروف است. حدود 1150/ 1737م قرآن‌خانه و كتابخانه در محلي پشت ايوان طلاي صحن عتيق قرار داشت. بعداً بين 1289 تا 1290ق/ 1872- 1873م به دستور سلطان محمد ميرزا سيف‌الدوله نايب التوليه، محل كتابخانه را تغيير دادند و به قسمت غربي مدرسة علينقي ميرزا انتقال يافت. در 1290- 1297ق/ 1873- 1880م نواقص كتابخانه تا حدي برطرف شد. در دورة نيابت توليت محمد وليخان اسدي فهرست كتابخانه طبع و توزيع گرديد. بدين گونه نخستين كتابخانه كه در ايران موفق به نشر فهرست با اسلوب جديد شد اين كتابخانه بود. در 1315ش ساختمان جديدي براي كتابخانه و موزه با زيربناي 1034 متر براي كتابخانه و موزه در نظر گرفته شد كه از مهر 1323 مورد استفادة مراجعان قرار گرفت.6 در 1356، كتابخانه به ساختمان جديدي در 2 هزار متر زيربنا در سه طبقه كه براي كتابخانه ساخته شده بود انتقال يافت. در 1359 مقرر شد ساختمان جديدي براي كتابخانه مطابق با نيازها و تكنولوژي نوين ساخته شود. كتابخانة جديد با 28 هزار متر مربع زيربنا و مجهز به انواع تجهيزات ايمني در تاريخ فروردين 1374 افتتاح شد. گنجايش كتابخانه يك ميليون است كه تا 5 ميليون قابل گسترش است. در كتابخانه به 42 زبان دنيا كتاب نگهداري مي‌شود.7

مآخذ:

  1. شاكري، رمضانعلي. گنج هزار ساله: كتابخانة مركزي آستان قدس رضوي قبل و بعد از انقلاب. مشهد: آستان قدس رضي، 1367، ص29- 32.
  2. رفيع، عبدالرفيع حقيقت. تاريخ علوم و فلسفة ايراني از جاماسب حكيم تا حكيم سبزواري. تهران: كومش، 1372، ص 250.
  3. سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامة كتابداري و اطلاع‌رساني. تهران: فرهنگ معاصر، 1379.
  4. رفيع. همانجا.
  5. سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. همان.
  6. طاهري عراقي. احمد. «كتابخانه آستان قدس»، خبرنامة انجمن كتابداران ايران. س5، شمـ2، تابستان 1351، ص 75-80.
  7. سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. همان.
بهارعلی فتحی