Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آقا رضا عكاسباشي، ملقب به اقبال السلطنه (ز 1259-1307 د ق / 1843-1889م) پيشخدمت خاصّه و عكاس رسمي دربار ناصري و نخستين عكاس حرفه‌اي در تاريخ عكاسي ايران.

آقا رضا عكاسباشي كه با لقب‌هاي آجودان مخصوص و اقبال السلطنه نيز ناميده مي‌شد، در تهران به دنيا آمد. او فرزند آقا اسماعيل جديدالاسلام و برادر ميرزا علينقي حكيم‌الممالك، يكي از پزشكان مخصوص ناصرالدين شاه و از غلام بچه‌ها و پيشخدمت‌هاي او بود. به خاطر داشتن هوش و استعداد، مورد توجه شاه قرار گرفت. دربارة روزنامة دولت علية ايران شرح عكاس شدن او را چنين نوشته است:

«آقا رضاي پيشخدمت حضور مِهر ظهور مبارك... در تحصيل و تكميل عمل فوتوگرافي يعني عكاسي نهايت اهتمام به عمل آورده، مورد عنايات بلانهايت خسروانه آمده بر حسب فرمان مِهر لُمعان همايون، به اعطاي لقب عكاسباشي سرافراز و مباهي گرديد».1

آقا رضا، عكاسي را نزد كارلهيان [1]فرانسوي كه براي ترويج علم و عمل عكاسي به دستور ناصرالدين شاه به ايران آمده بود، فرا گرفت و در 1280ق/ 1863م پس از مهارت يافتن در اين فن، به لقب عكاسباشي سرافراز شد.2

آلبوم‌هاي بسياري از عكس‌هاي آقا رضا در كاخ گلستان و نزد برخي اشخاص نگهداري مي‌شود. در بسياري از سفرهاي داخلي و خارجي ناصرالدين شاه، به عنوان عكاس وي را همراهي مي‌كرد و به صورت گزارش‌هاي تصويري از سفرها عكس تهيه مي‌كرد. مانند عكس‌هايي كه در سفر خراسان شاه در 1284ق / 1867م، از حاج ملا هادي سبزواري، فيلسوف مشهور برداشته است.3

آقا رضا، نخستين سرپرست عكاسخانة همايوني4 در كاخ گلستان بود كه بيش از سي سال در اين سمت خدمت كرده‌ است.5 در 1301ق / 1883م به منصب رياست قورخانه و آجوداني مخصوص ناصرالدين شاه گمارده شد و در 1302ق / 1884م به اقبال‌السلطنه ملقب شد. در 1306ق / 1888م نيز رياست توپخانه را عهده‌دار شد. آثار عكاسي آقا رضا از نظر نخستين برخوردهاي يك عكاس ايراني با پديدة عكاسي، بسيار با اهميت و داراي ويژگي‌هاي زيبايي شناختي ممتازي است.6 او شاگرداني را براي عكسبرداري در دربار ناصرالدين شاه تربيت كرد.7 در اواسط سال 1307ق / 1889م در باغ شخصي خود در آجودانية شميران درگذشت. مي‌گويند حاج حسين علي خان حاجب الدوله، به دستور شاه او را به سبب مُراودة عاشقانه با فروغ‌الدوله دختر ناصرالدين شاه و همسر ظهيرالدوله، با نوشاندن قهوة قجري مسموم كرد.8

 

مآخذ:

  1. روزنامة دولت علية ايران. به كوشش جمشيد كيان‌فر و عنايت‌الله رحماني، تهران: كتابخانة ملي، 1372، ج 2، ص 641.
  2. افشار، ايرج. گنجينة عكس‌هاي ايران. تهران: نشر فرهنگ ايران، 1370، ص 37.
  3. همان. ص 33.
  4. همان. ص38.
  5. به كوشش افشار، ايرج. چهل سال تاريخ ايران در دورة پادشاهي ناصرالدين شاه. المآثر و الآثار. تهران: اساطير، 1374، ج‌ 1، چ 2، ص48.
  6. ستاري، محمد. «آقا رضا اولين عكاس حرفه‌اي پُرتره در ايران»، نشرية هنرهاي تجسمي. دورة جديد، ش 23، شهريورماه 1384، ص23.
  7. طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدين، شاهِ عكاس. تهران: نشر تاريخ ايران،1381، ص118.
    نيز: آلبوم‌خانة كاخ گلستان، آلبوم شمارة 293 عكس‌هاي عتبات، يادداشتي از آقا رضا عكاسباشي است كه «به فرمودة ناصرالدين شاه، وي مي‌بايست يك نفر عكاس قابل را روانة عتبات عاليات كرده و عكس‌هايي را از اماكن مقدسه تهيه نمايد.
    «... خانه‌زاد هم عباسعلي بيك را كه در اين عمل [عكاسي] سال‌ها بود در عكاسخانة مباركه مشغول خدمت و تعليم عكاسي بود، با مخارج دولتي و عزت تمام روانه و مأمور اين خدمت نمود...».  
  8. بامداد، مهدي. تاريخ رجال ايران. تهران: زوّار، 1347، ج 1، ص 514- 515.

[1]. Carlhian, Francis (1818-1870)  

محمدرضا طهماسب‌پور