Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آيات‌الاحكام، آيه‌هايي از قرآن (نزديك پانصد آيه) كه به‌طور مستقيم حكمي يا احكامي از مسايل فقهي را در بر دارند. در اين آيات خلاف بسياري از آيات قصص و امثال، كه مسايل فقهي نيز از آنها استنباط مي‌گردد، به‌صراحت از احكام فقهي سخن به ميان است. اكثر آيات‌الاحكام، مدني‌اند، نه مكّي. زيرا تنها پس از هجرت پيامبر از مكه به مدينه و تأسيس مدينه‌النبي، ايجاب و الزام مسلمانان به برگزاري رسمي مراسم ديني و پرداخت زكات و خمس و گزاردن حج و اجراي قصاص و حدود، امكان يافت. به ‌گفتة جمعي از مفسّران شيعه، مانند سيّدهاشم بحراني يك‌چهارم قرآن حدود و احكام است. 1 در سوره‌هاي بزرگ‌تر قرآن مانند بقره، نساء، مائده و انعام نيز به بسياري از احكام فقهي برمي‌خوريم. آيات الاحكام، مثلاً در باب‌ وضو، گاهي با قرائت‌هاي مختلف موجب اختلاف‌نظر و استنباط‌هاي گاهي ناهماهنگ فقيهان مذاهب مختلف سنّي و شيعه شده‌اند.

از نخستين روزهاي تشكيل حكومت اسلامي در مدينه، شماري از اين آيه‌ها را پيامبر اسلام (ص) در پاسخ به برخي از پرسش‌هاي مسلمانان بيان مي‌كرد. پس از رحلت پيامبر (ص)، آيات قرآني ـ به‌عنوان «كتاب» ـ و قول و فعل و تقرير پيامبر در مذاهب اهل سنّت* و قول و فعل و تقرير چهارده معصوم در مذهب شيعه به‌عنوان «سنّت»، راهگشاي مسلمانان در برخورد با مسايل ديني بود، ولي پايه و بنياد بيش‌تر اين راهگشايي‌ها، آيات احكام قرآني بوده است.2

نمونة آيات‌الاحكام، حكم وجوب گزاردن حج بر مسلمانان مستطيع برابر آية (آل عمران، 92) است. افزون بر اين‌گونه آيات‌الاحكام صريح، از آيه‌هاي قرآني ديگر به‌طور غيرمستقيم مي‌توان احكامي را استنباط كرد. اين آيه‌ها بر دو گونه‌اند:

الف ـ آيه‌هايي كه بدون پيوستن به آيات ديگر، مورد استنباط حكم قرار مي‌گيرند، مانند استنباط درستي ازدواج كفار از آيه‌هاي «امرأة فرعون» (تحريم، 11) و «امرأته حمالة‌الحطب (مسد، 4)؛  

ب ـ آيه‌هايي كه به كمك آية ديگر، منشأ استنباط حكم مي‌گردند، مانند استنباطي كه علي (ع) و ابن عباس دربارة كمترين زمان بارداري زنان، از آية «و حمله و فصاله ثلثون شهرا» (احقاف، 15) با آية «و فصاله في عامين» (لقمان، 14) به‌عمل آوردند.

فقيهان و مفسران از ديرباز كتاب‌هاي بسياري با عنوان آيات‌الاحكام گردآوري و تأليف كرده‌اند. ابن نديم در فهرست، فصل مخصوصي به اين كتاب‌ها اختصاص داده و طي آن از آيات‌الاحكام‌هايي اثر اسماعيل بن اسحاق قاضي، احمد بن معذل، ابوبكر رازي، محمّد بن ادريس شافعي، يحيي بن آدم، ابوثور ابراهيم بن خالد، داود بن علي و ديگران ياد كرده است.3 امام محمّد بن ادريس شافعي (مكه 150 ق / فسطاط مصر 204 ق) يكي از ائمة مذاهب اربعة فقه اهل سنّت، مشهورترين مؤلف آيات‌الاحكام در تاريخ اسلام است كه كتابي با عنوان احكام‌القرآن تأليف كرده است.1 امّا مؤلف الذريعه، محمّد بن سائب كلبي شيعي (وفات 146 ق) را نخستين مؤلف در موضوع آيات‌الاحكام مي‌داند.5 مؤلف كتاب تأسيس‌الشيعه نيز، همو را نخستين كس از دانشمندان اسلامي مي‌داند كه در اين فن، كتابي نوشته است.6

مؤلفان آيات‌الاحكام‌ها، معمولاً دو شيوة ممتاز را در تدوين و تبويب آيات به‌كار مي‌گرفته‌اند: 1ـ ترتيب آيات بر پاية ترتيب سوره‌هاي قرآن؛ 2ـ ترتيب آيات براساس سنّت تبويب ابواب فقه كه در سنّت تأليف كتب فقهي معهود است. مؤلفان شيعي آيات‌الاحكام‌ها بيش‌تر از روش دوم، سود جسته‌اند. فقه‌آلقرآن قطب راوندي (وفات 573 ق)، كنزالعرفان فاضل مقداد و زبدة‌البيان ملا احمد مقدس اردبيلي همه بر بنياد همين روش دوم تأليف گشته‌اند.

 

مآخذ:

  1. بحراني، سيّدهاشم. البرهان في تفسير القرآن. 1/21.
  2. شهابي، محمود. اصول فقه. تهران: 1343، ص 1ـ60.
  3. ابن نديم. فهرست. ترجمة محمّدرضا تجدد، ص 65.
  4. همان‌جا، ص 65.
  5. تهراني، آقابزرگ. الذريعه. ج 1، ص 40ـ41، ج 4، ص 311.
  6. صدر، تأسيس‌الشيعه. ص 321ـ325.
    سیدحسن امین