Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

آيين نامه، ‌عنوان كتاب‌ها و رسالاتي به زبان پهلوي دربارة آداب و رسوم دربار، مراتب و مقامات بزرگان دولت و نمايندگان طبقات اجتماعي، ‌قواعد و رسوم بازي‌ها و سرگرمي‌ها، آداب جنگ،‌ آيين‌هاي برگزاري جشن‌هاي ايراني و موضوعات ديني‌، همراه با ذكر اسطوره‌ها، داستان‌ها، لطيفه‌ها و سخنان حكمت‌آميز. هيچ يك از اين آيين‌نامه‌ها به تمامي بر جاي نمانده است، اما برخي از آنها كه جنبة غيرديني داشته، در قرون اولية اسلامي به عربي برگردان شده است. مشهورترين آنها آيين‌نامه‌اي بوده كه مسعودي از آن با عنوان كتاب الرسوم ياد مي‌كند، اين كتاب با «گاهنامه» (جدول مناصب دولتي دورة ساساني) همراه بوده است. همين اثر را ظاهراً عبدالله بن مقفع به عربي برگردانيده بوده است. اين كتاب كه از آن آثاري باز نمانده، به ويژه در نظر مؤلفان كتاب‌هاي تاريخ و ادب دوران اسلامي اهميت بسيار داشته و ابن نديم از آن پس از «خداي نامه» ياد كرده است. احتمال مي‌رود كه اين آيين‌نامه نيز مانند «خداي نامه» ترجمه‌ها و تحريرهاي گوناگوني به عربي داشته است.

ابن قتيبه در عيون الاخبار قسمت‌هايي از ترجمة عربي آيين‌نامه‌اي را نقل كرده كه مترجم آن مشخص نيست. آيين نامة كوتاهي نيز به عربي دربارة اردشير ساساني (آيين الأردشير) در دست است كه در آن گفته‌هاي منسوب به اين پادشاه دربارة آداب و رسومي كه اجراي آنها به ويژه براي طبقة اشراف ساساني لازم بوده، همراه با سخنان پندآميز آمده است. ثعالبي نيز از كتاب الآيين مطلب كوتاهي دربارة درجات اجتماعي مردم در دوران شاهان ايراني از جمشيد تا انوشروان نقل كرده است. بيروني نيز دوبار: يكي در مورد وجود موميا در خزاين پادشاهان ساساني و ديگري در توصيف مارمهره، از كتاب الآيين نام برده است.

ابن نديم از آيين‌نامه‌هاي ديگري نظير «كتاب آيين تيراندازي از بهرام گور تا بهرام چوبين» و «آيين چوگان بازي» نيز نام مي‌برد. بسياري از مطالبي كه در كتاب‌هاي عربي نخستين سده‌هاي اسلامي، ‌به ويژه كتاب‌هاي ادب، تاريخ و جغرافيا دربارة آداب ايرانيان، مخصوصاً رسوم زمان ساساني آمده، به احتمال از اين آيين‌نامه‌ها حذف شده‌اند. مانند مطالبي که دربارة رسوم درباري نوروز و مهرگان و ديگر جشن‌هاي ايراني در كتاب‌هاي المحاسن الاضداد، منسوب به جاحظ،  الآثارالباقيه و ساقطات ابوريحان بيروني، نوروزنامه منسوب به خيام آمده‌اند.

در كتاب‌هاي پهلوي نيز اشاراتي به آيين‌نامه‌ها شده است. مثلاً در رسالة گزارش شطرنج از آيين‌نامه‌اي شامل قواعد بازي شطرنج نام برده شده است. در كتاب سوم دينكرد به باب «تعليم» از كتاب آيين نامه تأليف آذر فَرْنبَغْ فَرُخزادان، ‌نخستين مؤلف كتاب دينكرد، اشاره شده است.از منتخبي از همين «باب تعليم» در دينكرد، معلوم مي‌شود كه تمام اين آيين‌نامه‌ها دربارة اصول عقايد و آداب و رسوم زردشتيان  بوده و با آيين‌نامه‌هاي قبلي، تفاوت داشته است.

 

مآخذ:

تلخيص از: «آيين نامه»، احمد تفضلي، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، 1368 ، ج 2، صص 289ـ290.

احمد تفضلی 

تلخیص‌کننده: ابوالقاسم رادفر