Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا(370-428ق / ؟م)، فیلسوف و پزشک نامدار ایرانی. بیشتر اطلاعات ما دربارۀ ابن سینا از زندگی‌نامه‌ای که خود وی بر شاگردش ابوعبید جوزجانی تقریر کرده و نیز افزوده‌های بعدی این شاگرد به دست آمده است. از پدری از مردم بلخ ـ از کارگزاران دولت سامانی ـ و مادری به نام ستاره ـ از مردم روستایی نزدیک خرمیثن (از توابع بخارا) ـ زاده شد. سپس به بخارا رفت. در10 سالگی همۀ قرآن و بسیاری از مباحث علمی و ادبی را فراگرفت. حساب مقدماتی را از سبزی فروشی به نام محمد مساحی و مقدمات فلسفه و المجسطی بطلمیوس را از ابوعبدالله ناتلی آموخت اما خیلی زود از استادان پیشی گرفت و از آن پس بدون استاد به مطالعه پرداخت و پزشکی را نیز نزد خود آموخت تا آنکه در 18 سالگی به گفتۀ خود بر تمام علوم روزگار خود مسلط شد.1و2و3و4 ابن سینا چندی در بخارا به سامانیان خدمت کرد و پس از سقوط آنان در 392ق / ؟م به گرگانج (جرجانیه)، پایتخت آن روزگار خوارزم رفت و به جمع دانشمندان برجستۀ دربار خوارزمشاهان آل مأمون، همچون ابوریحان بیرونی٭، ابونصر عراق٭، ابوسهل مسیحی٭، ابوعلی حبوبی٭ و دیگران پیوست و از حمایت فرمانروایان این سرزمین، ابوالحسن علی بن مأمون و سپس برادرش ابوعلی مأمون بن مأمون و نیز وزیر دانشور آنان ابوالحسن (یا ابوالحسین) سهیلی بهره مند شد. در حدود 403ق / ؟م به جرجان (نزدیک گنبد کاووس فعلی) رفت.5و6  و از آنجا به ری (چسبیده به تهران کنونی) و در حدود 405ق / ؟م به قزوین و سپس همدان رفت و به دربار شمس الدوله، فرمانروای آل بویه پیوست و در 406ق / ؟م وزیر او شد. اما سپاهیان شمس الدوله خیلی زود از سخت‌گیریهای ابن سینا به تنگ آمدند و بر او شوریدند. ابن سینا مخفی شد، اما پس از آنکه شمس الدوله به دانش پزشکی او نیازمند شد دیگر بار به وزارت منصوب شد. در حدود 414ق / ؟م به اصفهان رفت و به دربار علاء الدوله پسر کاکویه، فرمانروای آل کاکویه پیوست و تازه از این هنگام به آرامشی نسبی دست یافت.7و8 در 425ق / ؟م هنگامی که اصفهان برای مدتی کوتاه به اشغال سپاهیان مسعود غزنوی درآمده بود، کتابخانۀ ابن سینا نیز به تاراج رفت و به غزنه برده شد.9و10و11و12و13 وی در 428ق / ؟م هنگامی که همراه علاء الدوله به همدان رفته بود در این شهر درگذشت و در همان جا به خاک سپرده شد.14و15

ابن سينا بزرگترين پزشك عصر خود و يكي از بزرگترين پزشكان همة اعصار بود. دايرة المعارف بزرگ طبي او، القانون في الطب نه فقط در دنياي اسلام، كه در اروپاي لاتيني نيز تا شش سده به عنوان عالي‌ترين مأخذ باقي ماند. اين اثر حاوي تعدادي ملاحظات بديع است. ولي مقبوليتش در نزد مردم به خاطر ترتيب منظم و مطالب آن است. اين كتاب الحاوي رازي، كامل الصناعة اهوازي و حتي آثار جالينوس را تحت الشعاع قرار داد. تميز ذات الجنب [1]و التهاب ميان سينه[2]، خاصيت سرايت پذيري سل، انتشار بيماري‌ها بوسيلة آب و خاك، توصيف دقيق عوارض پوستي، بيماري‌ها و انحرافات جنسي، بيماري‌‌هاي عصبي، بسياري موضوعات رواني و آسيب‌شناسي، ولو اينكه بد توصيف شده، با دقت مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. در بخش ادوية مفرده 760 دارو مورد توجه قرار گرفته و روشهاي داروشناسي به اختصار بيان شده است.16

 دربارة مآخذ القانون ابن سينا به ندرت تحقيقي صورت پذيرفته است. برخي بر آنند كتاب وي در واقع تلخیصی از الحاوی رازي است.17 بررسي اين موضوع شايستة تحقيق بيشتر است. اما ترديدي نيست كه ابن سينا بخش قابل توجهي از كتاب پنجم القانون را كلمه به كلمه از  الكناش الصغير ابن سرابيون نقل کرده است و قاعدتاً مواضع ديگر القانون، و نيز از قرباذين شاپور بن سهل، الحاوي رازي، و آثار يوحنا بن ماسويه به همين شكل بهره برده است.18 القانون را نخست گراردوس کرمونایی درسدۀ 12م به لاتینی ترجمه کرد و بعدها آندره‌آس آلپاگوس نیز آن را به لاتینی ترجمه کرد. یک ترجمۀ عبری نیز از این کتاب در دست است.

ابن سینا یک دستگاه رصدی بسیار دقیق اختراع کرد که در واقع نسخۀ کامل شدۀ دستگاه رصدی دیگری موسوم به ذات الشعبتین است. او رسالۀ اتخاذ الآلات الرصدیۀ را دربارۀ چگونگی کار با این دستگاه نوشت.19 آیلهارد ویدمان پژوهشگر برجسته آلمانی در 1925م مقالۀ مبسوطی دربارۀ این اثر نوشت و سپس آن را به آلمانی ترجمه کرد.20و21

 

مآخذ:

  1. علی بن زید بیهقى، تتمۀ صوان الحکمة، به کوشش محمد شفیع، لاهور، 1351ق/1935م، ص 38-43.
  2. قفطی، تاریخ الحکماء، گزیدۀ زوزنی، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، 1903م، ص 413-415.
  3. ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، 1299ق. ج2، ص 2.
  4. خراسانی، شرف الدین، «ابن سینا»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 4، ص 1-2.
  5. علی بن زید بیهقى، صص 44-45.
  6. قفطی، ص 417.
  7. علی بن زید بیهقى، ص 47، 51.
  8. قفطی، ص 419-420.
  9. علی بن زید بیهقی، ص 58.
  10. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، چ بیروت، 1982م، ج 9، ص 435-436.
  11. حسینی، صدر الدین بن علی، اخبار الدولة السلجوقیه، به کوشش ضیاء الدین بونیاتوف، مسکو، 1980، ص 30.
  12. خواند میر، غیاث الدین بن همام، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، 1333ش، ج 2، ص 447.
  13. سجادی، صادق و سید علی آل داوود، «آل کاکویه»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 2، ص 110.
  14. علی بن زید بیهقى، ص 58.
  15. قفطی، ص 426.
  16. کرامتی، یونس، «پزشکی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 13،  ص 654.
  17. Fellmann, I., "Ist der Qanun des Ibn Sina eine Plagiast des Kitab al-Hawi von ar-Razi?", Zeitschrift für Geschichte der arabisch-islamischen Wissenschaften, Frankfurt, 1984, Vol. I, PP  148-154.
  18. کرامتی، یونس، ابن سرابیون، دائرة المعارف الاسلامیة الکبری، 3/241-242.
  19. ابن سینا،  اتخاذ الآلات الرصدیۀ، دست نویس شمارة Or 184 کتابخانۀ دانشگاه لیدن، چاپ تصویری به کوشش فواد سزگین به عنوان ضمیمۀ مقالۀ «قضیۀ اکتشاف الآلة الرصدیة: عصا یعقوب»، مجلة تاریخ العلوم العربیة و الاسلامیة، ج2، فرانکفورت، 1985.
  20. Wiedemann, E., "Uber ein von Ibn Sina(Avicenna) hergestelltes Beobachtungsinstrument", Zeitschrift fur Instrumentenkunde, 1925, Vol. XLV.
  21. Wiedemann, Eilhard and Th. W. Juynboll, "Avicennas Schrift uber ein von ihm ersonnenes Beobachtungsinstrument", Acta Orientalia, XI (5), 1926.



[1]. Pleurisy

[2]. Mediastinitis

يونس كرامتي