Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ابن ماسويه، يوحنا (يحيي) پزشك پرآوازة مسيحي و سرياني زبان ايراني كه برخي محققان اروپايي وي را با ماسرجويه (ديگر پزشك سرياني زبان ايراني كه يهودي و اهل بصره بود، فعال در اواخر سدة 1ق) اشتباه گرفته اند. يوحنا در حدود 163ق (يا شايد 172ق) در جندي شاپور (يا بغداد) زاده شد. پدرش ماسويه خوزي (=خوزستاني، جندي شاپوري)، داروساز و چشم پزشكي  بود كه سالها در بيمارستان اين شهر زير نظر پزشكان برجستة خاندان ايراني بختيشوع و بويژه جبرئيل بن بختيشوع كار مي‌كرد و ظاهراً در پي رشك بردن به مقام جبرئيل نزد هارون عباسي(حك170-193ق) از اين بيمارستان اخراج شد. به بغداد رفت و خيلي زود نزد فضل بن ربيع و سپس هارون منزلتي برابر با جبرئيل يافت.(1،2،3،4) خود جبرئيل، ظاهراً به دروغ و از سر دشمني، يوحنا را حاصل ازدواج كنيزي اسلاونژاد با ماسويه كه به زعم وي داروسازي تجربي اما بي‌سواد بود دانسته است.(3،4)

به هر حال يوحنا از همان جواني تا هنگام مرگ در 243ق همواره از پزشكان برجستة روزگار خود، و داراي جايگاهي ممتاز در دربار خلفاي عباسي و وزيران ايراني دانش‌دوست آنان بود. پزشكاني برجسته، از جمله حنين بن اسحاق، برجسته ترين مترجم دورة اسلامي از جمله شاگردانش بودند.

ابن ماسويه به رغم زندگي طولاني در بغداد و نيز نگارش اغلب آثار خود به عربي، همچون ديگر جندي‌شاپوريان تسلط چنداني بر اين زبان نداشت. زيرا حنين و شاگردش حبيش اَعصَم به درخواست وي، 4 كتاب جالينوس را كه پيشتر توسط خود حنين به عربي ترجمه (يا ترجمة عربي آن مقابله و اصلاح) شده بود به سرياني برگرداندند. بسياري از مترجمان آن روزگار از حمايت ابن ماسويه برخوردار بودند و آثاري را براي  وي غالبا از يوناني به سرياني ترجمه كردند.(1، 5)

آثار: ابن ماسويه آثار برجسته‌اي در مورد چشم پزشكي، ساختمان چشم، داروشناسي، تشريح، جنين شناسي، تأثير آب و هوا در بهداشت، بيماري و درمان، و نيز تك نگاري‌هايي در مورد انواع تب‌ها، بسياري از بيماري‌هاي مشهور مانند جذام و به ويژه بيماري‌هاي عصبي و رواني همچون سرگيجه و ماليخوليا نوشته كه متأسفانه بيشتر آنها از ميان رفته‌اند اما از طريق نزديك به 1000 مورد استناد رازي در الحاوي(6) و استنادات مكرر پزشكان و داروشناسان ديگر مي‌توان بخش قابل توجهي از آثار از بين رفتة وي را بازسازي كرد. از اين نقل قول‌ها مي‌توان به چيره دستي ابن ماسويه در زمينة بيماري‌هاي رواني پي برد.(7) دو اثر از بين رفتة وي در زمينة تشريح نيز احتمالاً  نكاتي قابل توجه دربر داشته است؛ زيرا وي به رغم ممنوع بودن تشريح در ميان مسلمانان، به تشريح ميمون‌هاي بزرگ (احتمالاً اورانگوتان) مي‌پرداخته و حتي وي را متهم كرده‌اند كه عمدا موجب مرگ فرزند كند ذهن خود شده و قصد داشته بدن وي را نيز تشريح كند.(1،3،4) اما شهرت كنوني ابن ماسويه نزد محققان اروپايي بيشتر به واسطة آثار چشم پزشكي و نيز داروسازي اوست. وي دركتاب مشهور دَغَل العين به رغم آگاهي از نظريات جالينوس، بر خلاف ديگر پزشكان دورة اسلامي از سنت جالينوسي پيروي نكرده است.(1، 9، 10)

برخي آثار وي در سده‌هاي ميانه به زبان‌هاي لاتيني و عبري و در سدة 20م به زبان‌هاي فرانسه و انگليسي ترجمه و منتشر شده است. جالب آن كه كنستانتين آفريقايي (درگذشت 1087م)، بزرگترين سارق ادبي آثار دورة اسلامي، رسالة ابن ماسويه خطاب به حنين بن اسحاق (حاوي 132 اندرز طبي) را به لاتيني ترجمه و به خود منسوب ساخته است. متن عربي اين كتاب نخست در 1934م و بار ديگر به همراه ترجمة فرانسة آن در 1980م منتشر شده است.

 

مآخذ:

  1. كرامتي، يونس، مقالات «نهضت ترجمه و نگارش آثار اصيل» و «تاريخ پزشكي»،در تاريخ ايران، (مجموعة 12 جلدي در دست چاپ).
  2. رهاوي، اسحاق بن علي، ادب الطبيب (چاپ نسخة عكسي)، صص 167-169.
  3. قفطي، علي بن يوسف، تاريخ الحكماء، به كوشش ليپرت، لايپزيك، 1903م؛ ص328-329، 383-387.
  4. ابن ابي اصيعبه، عيون الأنباء، به كوشش آگوست مولر، قاهره، 1299ق؛ ج1، ص171-183.
  5. حنين بن اسحاق، رسالة الي علي بن يحيي ، به كوشش مهدي محقق، تهران، 1380ش.
  6. رازي، الحاوي، حيدرآباد دكن، 1/57-60،  11/229.
  7. كرامتي، يونس، «بخار» (بخش 2)، دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 11؛ص426-428).
  8. Prufer Prufer, C. & M. Meyerhof , "Die Augenheilkunde des Juhanna b. Masawaih (777-857 n. Chr.)" , Der Islam, Vol VI (1915-16), pp 220-221, 241, 256.
  9. Meyerhof, M., "Die Augenheilkunde in der von Budge herausgegebenen syrischen arztlichen Handschrift" , Der Islam, Vol VI (1915-16), p. 258

                                                                                                                                                                                           يونس كرامتي