Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ابن مُسکویه (د 421ق / 1030م). احمد بن محمد ابن‌مسكويه [ابوعلي] مورخ، فيلسوف، پزشك، كتابدار، و اديب پرآوازة ايراني است. از دوران رشد ابوعلي اطلاع چنداني در دست نيست. چنانكه خود مي‌گويد در جواني به تشويق پدر به ادب و شعر روي آورده1 و به مطالعة استطالة‌الفهم جاحظ پرداخته است و در آن از وجود جاويدان خرد هوشنگ شاه آگاه گرديده است. 2

 ابن مسكويه پس از كسب دانش بسيار، حلقه‌ها و مجالسي ترتيب داده و در آن‌ها به تدريس پرداخته است. ابوسليمان ضمن برشمردن آثار وي مي‌گويد كه اين آثار در جلسات تدريس، نزد او، خوانده مي‌شد.3

برخي مسكويه را از استادان ابوحيّان شمرده و كتاب الهوامل و الشوامل را كه پاسخ مسكويه به پرسش‌هاي ابوحيّان است، دليلي بر اين مدعا دانسته‌‌اند.4

مسكويه ظاهراً پس از گذراندن بيست سالة نخست عمر خود در ري، به بويهيان بغداد پيوست و حدود دوازده سال مصاحب و نديم خاص ابومحمد مهلبي، وزير معزّالدوله بود. آن‌گاه هفت سال (353-360ق / 964-970م) در خدمت و مصاحبت ابوالفضل ابن عميد، وزير ركن‌الدوله بويهي زيست و خازن (كتابدار) كتابخانة او در ري بود.5 از آن پس از ظاهراً به خدمت ابوالفتح ابن عميد، وزير ركن‌الدوله و مؤيدالدوله پيوست و چون ابوالفتح به قتل رسيد، ابن مسكويه از خدمت به صاحب بن عبّاد، وزير جديد مؤيّدالدوله سرباز زد.6 وي سپس در شيراز به عضدالدوله، سلطان بزرگ آل‌بويه، پيوست و در زمرة نديمان و رسولان او درآمد و كتابدار كتابخانه و مسئول بيت‌المال وي شد و تا مرگ عضدالدوله در همين شغل ماند.7

ابن مسكويه آثار بسياري شامل كتاب و رساله در زمينه‌هاي مختلف نظير تاريخ، اخلاق، فلسفه، كيميا، و داروشناسي دارد همچنين قطعاتي از اشعار عربي و وصايا، از او بر جاي مانده است. بخشي از اين آثار به چاپ رسيده و بخشي به صورت خطي موجود است، شماري از آثار وي نيز تاكنون يافت نشده است. ابن مسكويه روزهاي آخر عمر را در اصفهان گذراند و در آن شهر چشم از جهان فرو بست و همانجا نيز مدفون شد. محل دفن او مورد اختلاف است.8

 

مآخذ:

  1. ابن‌مسكويه، احمد بن محمد. تهذيب‌الاخلاق. به كوشش قسطنطين زريق، بيروت: الجامعة الاميركيه 1386ق / 1966م، ص49-50.
  2. همو. جاويدان خرد (الحكمةالخالدة). به كوشش عبدالرحمان بدوي، تهران: دانشگاه تهران، 1358، ص5.
  3. ابوسليمان‌ سجستاني، محمد بن طاهر. صوان الحكمة. به كوشش عبدالرحمان بدوي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1352، ص347.
  4. حوفي، احمد محمد. ابوحيان التوحيدي. قاهره: مكتبة نهضة مصر، 1376ق / 1957م، ص 31.
  5. ابن‌مسكويه، احمد. تجارب الامم. به كوشش آمدروز، قاهره: مطبعة شركة التمدن الصناعيه، 1332ق / 1914م، 2/124، 276؛ ابوسليمان‌ سجستاني. همان. ص 346- 347.
  6. ثعالبي، عبدالملك بن محمد. تتمه اليتيمة. به كوشش عباس اقبال آشتياني، تهران: مطبعة‌فردين، 1353، 1/96.
  7. ابوسليمان سجستاني. همان. ص347؛ امين، محسن. اعيان‌الشيعة. به كوشش حسن امين، بيروت: دارالتعاريف للمطبوعات، 1403ق / 1983م، 3/ 159.
  8. قمي، عباس. سفينة بحار الانوار. تهران: 1355، 2/540؛ مدرس، محمدعلي. ريحانة‌الادب. تبريز: چاپخانة شفق، 1349، 8/208؛ خوانساري، محمدباقر. روضات‌الجنات. تهران: اسلاميه، 1390ق / 1970م، 1/257.
ابوالقاسم امامی
تلخیص‌کننده: نرگس نشاط