Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ابومشعر بلخي، جعفر بن محمد، (19 صفر 171ق ـ 28 رمضان 272ق / 10  اوت 787م ـ 9 مارس 886م) از نامدارترين احكاميان تاريخ جهان كه در اروپاي سده‌هاي ميانه آپومسر يا آلبومسر [1]ناميده مي‌شد.1 وي احتمالا در بلخ زاده شد و در آنجا پرورش يافت. در اغلب منابع آورده‌اند كه تا 47 سالگي (218ق / ؟ م) يا به روايتي تا 210ق / ؟ م، تنها به علم حديث و فقه توجه داشت و پرداختن به فلسفه، نجوم و علوم رياضي را ناروا مي‌شمرد. اما به ناگاه و با تأثير پذيري از كندي، فيلسوف و ستاره شناس نامدار عرب، به آموختن نجوم پرداخت و چون از علم رياضي بهرة چنداني نداشت نتوانست در اين علوم و نيز اخترشناسي به جايي برسد و به ناچار به اختربيني روي آورد و در اندك مدتي به شهرتي جهانگير رسيد.2و3 ديويد پينگري[2] بيشتر اين داستان‌سرايي‌هاي مورخان كهن و نيز بسياري از دعاوي گزاف ابومعشر در آثارش را پذيرفته است،4 در صورتي كه همخواني چنداني با يكديگر ندارند.5 بيروني* از زنده بودن وي دست كم تا شوال 279ق / ؟ م خبر داده است.7 ابومعشر شهرت كم مانند خود را مديون افسانه‌هايي است كه از همان آغاز دربارة وي رواج يافت. اما بيروني او را خودپسند و نيرنگ باز برشمرده8 و از مذاكرات ميان او و شاگردش شاذان نيز مي‌توان به درستي نظر بيروني پي برد.9 با اين همه شيفتگي او به فرهنگ ايراني و بويژه ايران باستان از يك يك آثار او پيداست. مثلا در اختلاف الزيجات از توجه پادشاهان ايران به حفظ و تصحيح آثار علمي  از روزگاران بس كهن و نگه‌داري بسياري از اين آثار در دژي در جِي اصفهان سخن مي‌گويد.10و11 قاضي صاعد اندلسي او را آگاه ترين مردم به احوال ايرانيان و ديگر اقوام باستاني مي‌داند و بارها در موضوعات مختلف، حتي در موضوعي چون كيفيت كار مترجمان! به وي اعتماد مي‌كند.12 ديدگاه‌هاي وي بيشتر منشأ هندي- ايراني و گاه حَرّاني دارد. بيروني، عمر بن فرخان طبري و ماشاء الله يهودي را واسطة ميان ابومعشر و آثار نجومي دورة ساساني دانسته است.13

از متن عربي مهم‌ترين اثر ابومعشر المَدخَل الكبير الي علم احكام النجوم (= درآمدي مفصل بر اختربيني) تا كنون تنها قطعاتي كوچك منتشر شده است. بخش بزرگي از اين كتاب در حدود 1000م به يوناني و دو بار در 1133 و 1140م به ترتيب توسط يوحناي اشبيلي[3] و هرمان كارينتيايي [4]به لاتيني، و در سدة 13م به عبري ترجمه شده است. ترجمة يوحنا نخستين بار در 1489م (كمتر از نيم قرن پس از بنيان گذاري صنعت چاپ) و سپس بارها در اروپا به چاپ رسيده است. يوحنا كتاب تحاويل سني العالم (=كتاب النكت) ابومعشر را نيز ترجمه كرده كه اين ترجمه نيز چندين بار چاپ شده است. به هر حال ترجمه‌هاي يوناني، لاتيني آثار ابومعشر بر اختر بيني اروپاي سده‌هاي ميانه تأثيري شگرف گذاشت. چندان كه بوناتّي يكي از بزرگترين اختربينان اروپايي در «كتاب نجوم» [5](حدود 1282م) بارها به آراء ابومعشر بلخي استناد كرده است.14 ابومعشر حتي امروزه نيز در ميان اروپائيان شهرت دارد و قطعاتي از آثار وي، نه تنها براي پژوهش در تاريخ علم، كه براي بهره وري اختربينانه! به زبان‌هاي مدرن اروپايي ترجمه شده است (مثلا برخي ترجمه‌هاي ايتاليايي جوزپه بتسا)15. ريچارد لماي در كتاب ابومعشر و ارسطوگرايي لاتيني در سدة 12م بر تأثير شگرف ترجمة لاتيني آثار ابومعشر بر فلسفة اروپاي سدة 12م تأكيد دارد. به نظر لماي، دانشمندان اروپايي، به واسطة ترجمة لاتيني المدخل الكبير با طبيعيات ارسطويي آشنا شدند16 هر چند كه پينگري بر آن است كه اين كتاب علاوه بر عناصر نوافلاطوني، نشانه‌هاي بارزي نيز از تأثير ديدگاه‌هاي حرانيان را با خود دارد.17 گفتني است كه ابومعشر در فصلي از المدخل الكبير، نظرية كم و بيش درستي دربارة جذر و مد ارائه داده كه آن نيز در ميان اروپاييان رواج بسيار داشته است.18

 

مآخذ:

  1.  D. Pingree, "Historical Horoscopes", JAOS, vol. 82, 1962, p 487.
  2. ابن نديم، الفهرست، به كوشش گوستاو فلوگل، لايپزيگ، 1872م، ص 277.
  3. قفطي، تاريخ الحكماء، به كوشش يوليوس ليپرت، لايپزيگ، 1903م، ص 151.
  4. D Pingree, "Abū Ma'shar al-Balkhī", Dictionary of Scientific Biography, New York, 1970, Vol I, pp 32-33.
  5. كرامتي، «ابومعشر بلخي»، ذيل و ترجمة انگليسي دايرة المعارف بزرگ اسلامي (زير چاپ).
  6. ابن نديم، الفهرست، چ فلوگل، ص 277.
  7. ابوريحان بيروني، الآثار الباقية، به كوشش ادوارد زاخاو، لايپزيك، 1902م، ص 340-341.
  8. ابوريحان بيروني، همان، ص 25-26، 81-82.
  9. ديانت، ابوالحسن، «ابومعشر بلخي»، دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 6، ص 272.
  10. ابن نديم، الفهرست، ص 240-241.
  11. حمزة  اصفهاني، تاريخ سني ملوك الأرض و الأنبياء، بيروت، ص 151-153.
  12. قاضي صاعد اندلسي، التعريف بطبقات الامم، به كوشش غلامرضا جمشيد نژاد اول، تهران، 1376ش، ص 158، 160-161، 165، 192، 225، 227-228، 232.
  13. ابوريحان بيروني، تمهيد، ص 89.
  14. Zoller, Robert, "Abu Ma'shar: Prince of Astrologers" in:
  15. http://www.cieloeterra.it/eng/eng.testi.metafore/eng.metafore.html
  16. Lemay, Richard. Abu MaShar and Latin Aristotelianism in the Twelfth
    Century. Beirut: 1962.
  17. D Pingree, "Abū Ma'shar al-Balkhī", pp 36.
  18. Duhem, P., Le Systeme du monde, Vol II, 1914, pp. 369-386.


 

[1]. Apomasar / Albumasar

[2]. D. Pingree

[3]. John of Seville

[4]. Hermann of Carinthia

[5]. Guido Bonatti, Liber Astronomia (c 1282 AD)

یونس کرامتی