Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ابوهاشم جُبايي، عبدالسلام بن ابي علي محمد، از علماي معتزله در قرن‌هاي 3 و 4ق (227ق- 321) پدرش ابوعلي جبايي اهل «جُبّا» (واقع در خوزستان) بوده است.1 ابوهاشم نيز به همين نام مشهور شد. نظرية احوال كه وي در باب صفات خداوند مطرح كرده است از مهم‌ترين آراء معتزله محسوب مي‌شود وي رديه‌هايي نيز بر انديشه‌هاي ارسطو نوشته بود2 كه گويا همان هم، سرانجام موجب قتل وي به دست يكي از پيروان متعصب ارسطو شد3 ابوهاشم دربارة طبيعيات نيز صاحب افكار مهمي است ك بيشتر آن‌ها را در مقابله با آراء ابوالقاسم بلخي كعبي، يكي از بزرگان گروه معتزلة بغداد، مطرح كرده بود.4 پدرش ابوعلي، از دانشمندان و فقهاي بنام و رئيس مكتب اعتزال در بصره بود. پس از مرگ پدر، ابوهاشم جانشين وي شد5 اگر چه وي در دوران حيات پدر نيز آن‌چنان شهرت و نفوذي داشت كه گاه با پاره‌اي از عقايد پدر مخالفت مي‌كرد. نظرية «احوال» وي مخالف آراء ابوعلي بود و ابوعلي در صدد ابطال آن برآمد6 پس از فوت ابوعلي، ابوهاشم به مذهب ويژة خود سرو سامان داد و بدين ترتيب پيروان وي در برابر پيروان ابوعلي قرار گرفتند و دو فرقة «جبائيه» (پيروان ابوعلي) و «بهشميه» (پيروان ابوهاشم) به وجود آمدند.7 ابوهاشم پدرش را تكفير مي‌كرد و از او تبري مي‌جست و حتي پس از مرگ پدر نيز، ارث او را نپذيرفت.8 تشكيل اين دو فرقه، خود گواهي است بر اختلافات آن دو تن. ولي گواه ديگر آن كه قاضي عبدالجبار و ابوالحسن علي بن عيسي، كه هر دو از بزرگان معتزله بودند، هر يك كتابي را به بحث از اختلاف‌هاي فكري اين پدر و پسر، اختصاص داده‌اند.9

 

مآخذ:

  1. ابن‌حوقل، محمد. صورة‌الارض. به كوشش كرامرس، ليدن: 1938م، ص231.
  2. قفطي، علي. تاريخ‌الحكما. (اختصار روزني). به كوشش يوليوس ليپرت، لايپزيك: 1903م، ص40.
  3. قاضي عبدالجبار، تثبيت دلائل النبوة. به كوشش عبدالكريم عثمان، بيروت: 1386ق، ص628.
  4. ابورشيد نيشابوري، سعيد. المسائل في الخلاف بين‌البصريين و البغداديين. به كوشش معن زياده و رضوان سيد، بيروت: 1979م.
  5. بغدادي، عبدالقاهر. الفرق بين الفرق. به كوشش محمد زاهد كوثري، قاهره: 1367ق، ص110.
  6. شهرستاني، محمد. الملل و النحل. به كوشش عبدالعزيز محمدوكيل، قاهره: 1387ق، ص1/83.
  7. همان، 1/87.
  8. اسفرايني، طاهر. التبصير في الدين. به كوشش محمدزاهد كوثري، قاهره: 1374ق، ص82.
  9. ابن‌مرتضي، احمد. طبقات المعتزله. به كوشش ديوالد ويلستر، بيروت: 1380ق، ص110.
امیرحسین ساکت‌اف