Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اجتماعيون عاميون، حزب، يا حزب دموكرات، يكي از احزاب سياسي پس از مشروطيت.

در پي رواج سوسياليزم در بين مسلمانان روسيه در اوايل قرن بيستم، گروهي از مهاجران ايراني كه زماني در حزب سوسيال دموكرات روسيه فعاليت مي‌كردند، در 1322ق حزب اجتماعيون عاميون را تأسيس كردند. نريمان نريمانوف و محمدامين رسول‌زاده، دو تن از اعضاي حزب همت كه به كمك بلشويك‌ها تشكيل شده بود، نقش مؤثري در تأسيس اين حزب داشتند. رهبري اين حزب را در ايران تاري ويرديوف [1]معروف به حيدر عمو اوغلي يا حيدرخان چراغ برقي (د 1340ق / 1921م)، برعهده داشت. او اهل باكو و عضو حزب سوسيال دموكرات روسيه بود. او را مظفرالدين شاه در 1318ق به عنوان مهندس چراغ برق از باكو به ايران آورد.1 هرچند آغاز فعاليت اين حزب در ايران مخفيانه بود، اما مي‌توان نخستين حضور آن را در ايران در 1325ق در مشهد و سپس در تهران دانست. حزب اجتماعيون عاميون را در روسيه و ايران، حزب مجاهد نيز مي‌ناميدند. آن‌ها در اعلاميه‌هاي خود مردم را به اتحاد و عدالت‌خواهي مي‌خواندند.2 اين گروه در ميان وكلاي تندروي دورة اول مجلس شوراي ملي* و برخي انجمن‌هاي انقلابي نفوذ داشتند و آنها را هدايت مي‌كردند. پس از تشكيل دورة دوم مجلس شوراي ملي در 1327ق و رسميت يافتن احزاب، اين حزب با نام حزب دموكرات يا عاميون به فعاليت آشكار در مجلس و خارج از آن پرداخت. در اين دوره حيدر خان عمو اوغلي همچنان رهبر حزب و محمد امين رسول‌زاده از سران وكلاي دموكرات در مجلس بودند. رسول‌زاده كه از گردانندگان اصلي و نظريه‌پرداز حزب به شمار مي‌رفت، عهده‌دار انتشار روزنامه‌اي به نام ايران‌نو بود.3 ترتيب سياسي، حقوق مدنيه، قانون انتخابات، قضاوت امور روحاني و معارف، دفاع ملي و اصول اقتصادي 7 فصل مرامنامة اين حزب بود.4

پس از جنگ جهاني دوم، اين حزب با چند حزب ديگر در هم ادغام شدند و نخستين حزب سوسياليست ايران را به رهبري شاهزاده سليمان ميرزا و سيد محمدصادق طباطبايي تأسيس كردند.5

 

مآخذ:

  1. دايرةالمعارف فارسي، مصاحب. ذيل «حيدر عمواغلي»؛ مرامنامه‌ها و نظامنامه‌هاي احزاب سياسي ايران در دورة دوم مجلس شوراي ملي. به كوشش منصوره اتحاديه، تهران: نشر تاريخ ايران، 1361ش، ص چهارده؛ اتحاديه. منصوره. پيدايش و تحول احزاب سياسي مشروطيت (دورة اول و دوم مجلس شوراي ملي). تهران: نشر گستره، 1361ش، ص 64-69؛ آبراهاميان. يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة احمد گل‌محمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: نشر ني، 1377ش، ص 99.
  2. اتحاديه. همان. ص 69.
  3. همان. ص 199، 200؛ مرامنامه‌ها و... . ص چهارده و پانزده.
  4. اتحاديه. همانجا؛ مرامنامه‌ها و... . ص 3-8.
  5. احزاب سياسي در ايران. بنياد تاريخ انقلاب اسلامي، تهران: 1378ش، ص 55.

[1]. Tari Verdiof

جعفر گلشن