Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

احمد حنبل، احمد بن محمد بن حنبل شيباني مروزي (164ـ241 ق. / 780ـ781 تا 855 ـ 856 م.)، يكي از چهار پيشواي مذاهب رسمي فقه اهل سنت، در بغداد متولد شد و در آن‌جا فقه حنفي را نزد شاگردان ابوحنيفه و فقه شافعي را نزد خودِ شافعي خواند. سپس براي ادامة تحصيل و سماع حديث، به شام، يمن و حجاز مسافرت كرد.1 تأليف مهم او مسند، از صحاح سته است2و مسلم و بخاري (صاحبان صحيحين) هر دو از شاگردان اويند.3 ابن حنبل، در فقه پيرو «اصحاب حديث» بود و از هرگونه تأويل نسبت به نص پرهيز مي‌نمود. او مذهب خود را بر چهار اصل بنياد نهاد:

اول ـ استناد به نص و عدم اعتنا به فتاوي در صورت وجود نص؛

دوم ـ استناد به فتواي صحابه در صورتي‌كه نص صريح در دسترس نبوده باشد؛

سوم ـ اخذ به حديث، يعني در هر مسأله‌يي كه حداقل حديث مرسل يا حسني در دسترس باشد و در اجماع يا اقوال صحابه، قولي كه مخالف بامفهوم آن حديث مرسل يا حسن باشد، در دست نباشد، عمل به حديث مرسل و حسن، بر قياس ترجيح دارد.

چهارم ـ توسل به قياس در موارد استثنايي و اضطراري. بنابراين در مذهب ابن حنبل تنها در صورتي‌كه هيچ‌يك از سه نوع ادلـة يـادشده (نص، فتوي، حديث) در دسترس نباشد، مي‌توان به قياس متوسل مي‌شد و در عين حال، عموماً در صورت نبودن نص و عدم احراز فتاوي صحابه هم، اظهار فتاوي اجتهادي كم‌تر مورد قبول است.

بدين‌گونه ابن حنبل به پرهيز از صدور احكام اجتهادي از يك‌سوي و تأكيد بر اخذ به حديث از سوي ديگر گرايش دارد.4

احمد بن حنبل، به گفتة عبدالرزاق ابن همام، «افقه و اورع» عصر خويش، به گفتة عبدالرحمان بن مهدي، «عالم‌ترين مردم نسبت به حديث سفيان ثوري»، به گفتة محمد بن ادريس شافعي «فقيه‌ترين و عالم‌ترين» مردم عصر خويش و به گفتة خطيب بغدادي «امام محدثان» عصر خود بوده است. او اصحاب خود را به پيروي از نص قرآن و حديث توصيه مي‌كرد، هرچند اين نصوص با ادلة عقلي متكلمان سازگار نباشد.5

 

مآخذ:

  1. ابونعيم اصفهاني، احمد. حليه الاولياء. بيروت: 1405 ق، 9/162.
  2. ابن جوزي. مناقب ابن حنبل. مصر: 1409 ق، 260.
  3. خطيب بغدادي، احمد. تاريخ بغداد. قاهره: 1349 ق، 4/412ـ416؛  ابن جوزي، همانجا، 107ـ142، 673 ـ 680 .
  4. ابن جوزي. همانجا، 247ـ253، 211ـ214.
  5. خطيب بغدادي. همانجا، ابن ابي يعلي. طبقات الحنابله. قاهره: 1371 ق.
    سیدحسن امین