Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اِخْوانيات (جمع اخوانيه) نامه‌هاي دوستانه به نثر يا شعر.

اخوانيات نامه‌هاي منظومي است كه شاعران به يك وزن و قافيه مي‌سرايند و ميان يكديگر ردّ و بدل مي‌كنند و در آن معمولاً از بخت و روزگار شكوه سر مي‌دهند و از يكديگر تمجيد مي‌كنند.1 در تمدن اسلامي، ‌اخوانيات در كنار سلطانيات، ‌گونه‌اي از رسائل يا مكاتيب به شمار مي‌رفت و مراد از آن نامه‌هايي بودكه طبقات مختلف مردم به يكديگر مي‌نوشتند2 و در آن از عواطف قلبي، ‌اشتياق‌هاي دروني، ‌پيوندهاي دوستي و آنچه در اين زمينه باشد، ‌سخن مي‌راندند.3 تا نيمة اول سدة 5ق / 11م اين نوع مكاتبات به عربي بود، اما از آن پس نمونه‌هايي چند از آن در ادب فارسي پديد آمد. اين مكاتيب در آغاز ساده و بي تكلف بود، ‌ولي كم كم به تصنّع گراييد و طراوت و حيات خود را از دست داد.4 نويسندگان اخوانيات سده‌هاي 6 و 7ق / 12 و 13م نسبت به ديگر اقسام منشآت، در گزينش لغات و ابداع مضامين و تركيبات و آرايش كلام به صنايع و معاني شعري، مجال وسيع‌تري در اختيار داشته‌اند و سجع در مكاتيب اخواني، ‌به ويژه در ادعية صدر مكتوب و ركن اشتياق به كثرت وجود داشت.5 مكاتيب بازمانده از شيخ ابوسعيد ابوالخير (م 440 ق / ؟م) از نمونه‌هاي ساده و روان نثرهاي اخواني است.6 منشآت منتجب الدين جويني (سدة 6ق / ؟م)، ‌عطاملك جويني (م 681ق / ؟م) عبدالواسع جبلي (م 555ق / ؟م) رشيدالدين وطواط* نيز از جمله اخوانيات مسجع و پر تكلف به شمار مي‌روند.7 در دورة معاصر، مهدي اخوان ثالث* چند اخوانيه به روش كهن سروده است. مهدي حميدي شيرازي* هم اخوانيه‌اي منظوم دارد.8

 

مآخذ:

  1. شميسا، ‌سيروس. انواع ادبي. (ويرايش 3)، ‌تهران: فردوس، چ 9، 1381، ص 262.
  2. صفا، ذبيح الله. گنجينة سخن. تهران: دانشگاه تهران، چ 3، 1353، ج 1، ص 140.
  3. حكيميان، ‌ابوالفتح. آيين نگارش فارسي. تهران: بي نا، 1351، ص 62 (به نقل از : اديب السلطنه سميعي. آيين نگارش، 1319، ص 23).
  4. رستگار فسايي، منصور. انواع نثر فارسي. تهران: سمت، ‌چ 1، 1380، ص 231.
  5. خطيبي، حسين. فن نثر در ادب پارسي. تهران: زوّار، چ 1، ‌1366، ‌ج 1، ص 413.
  6. رستگار فسايي، ‌منصور. همان. ص 232.
  7. خطيبي، حسين. همان. ص 424، 425، 426 و 427 (به اختصار).
  8. شميسا، ‌سيروس. همان جا؛ و نيز نك: باقرزاده (بقا)، ‌علي. «اخوانيات و نامه‌هاي شاعران»، فرخنده پيام. مجموعه مقالات تحقيقي، ‌علمي، ‌مشهد: دانشگاه مشهد، 1360، چ 1، ص 521ـ 531.
ابوالقاسم رادفر