Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اراك، مركز استان و نام شهرستان و شهري است در استان مركزي. شهرستان اراك، برابر تغييرات در تقسيمات كشوري در 1383ش، داراي 5 شهر و 2 بخش و 14 دهستان است.1 

اين شهرستان از شمال با شهرستان‌هاي آشتيان، تفرش و كميجان و نيز شهرستان همدان، از غرب با شهرستان ملاير (از استان همدان)، از جنوب با شهرستان‌هاي شازند و خمين و از شرق با شهرستان‌هاي دليجان و محلات همسايه است.2 

شهر اراك مختصات جغرافيايي "30 '41  ْ49 طول شرقي و "30 '05  ْ34 عرض شمالي و ارتفاع 1755 متر، با آب و هوايي معتدل مايل به سرد تا سرد، نيمه خشك،3 در فاصله 281 كيلومتري جنوب غربي تهران واقع است.4

از پديده‌هاي طبيعي و قابل توجه در اطراف شهر، كوير يا هامون ميغان (ميقان) است با وسعت 112 كيلومتر مربع كه به هنگام خشكي كامل، به صورت نمكزاري وسيع در شمال شرقي شهر ظاهر مي‌شود و در ميان آن جزيرة كوچكي قرار دارد، كه در آن معدني روباز از سولفات سديم به چشم مي‌خورد.5

كوه‌هاي وفس با ارتفاع 2696، خنداب با ارتفاع 2600 و نسارشقه با ارتفاع 2621 و سله بهار با ارتفاع 2689 در جنوب و شمال غربي شهر، از ديگر عارضه‌هاي طبيعي اطراف اراك است.

شهر اراك با احداث كارخانه‌ها و مجتمع‌هاي توليدي، به صورت يكي از شهرهاي بزرگ صنعتي و مهاجرپذير كشور درآمده است و موقعيت ارتباطي و عبور راه‌ آهن از آن، بر اهميت اين شهر افزوده است.  

اراك با نام‌هاي «سلطان آباد»، «عراق»6 و ... شهري نوبنياد است كه در زمان فتحعلي شاه قاجار، در سرزمين جبال و يا عراق عجم با هدف ايجاد يك نقطة متمركز شهري براي مقابله با ناامني در منطقه، بر اساس نقشه‌اي هندسي، ساخته شد.

نام اين شهر در 1316ش، از سلطان‌آباد به اراك تغيير يافت7 و استفاده از عنوان عراق عجم نيز به تدريج منسوخ گرديد.

اراك خود گرچه شهري نوبنياد است (1240ق / 1922م)؛ اما منطقة عراق عجم، با توجه به مطالعات تاريخي، همواره مسكون و صاحب تمدن بوده است. آتشكدة برزو متعلق به دورة ساسانيان در 12 كيلومتري راهجرد و وجود بناهايي از عهد سلجوقيان و صفويان، حاكي از وجود مدنيت تاريخي در آن سرزمين است.8

در داخل شهر اراك، آثاري چون «حمام موزه» چهار فصل، مدرسة سپهداري، مجموعة تاريخي بازار شهر و آثار ديدني طبيعي و ساخته شدة ديگر، از جاذبه‌هاي گردشگري اين شهر محسوب مي‌شود. شهر اراك به علت وجود كارخانه‌هاي مختلف، يكي از شهرهاي ناسالم و داراي هوايي آلوده است.9

جمعيت اراك در سرشماري 1335ش تعداد 58998 تن بود كه در سرشماري 1375ش به 380755، يعني به 6 برابر افزايش يافت.10 جمعيت شهر براي سال 1384ش، تعداد 476568 تن برآورد شده است.11

 

مآخذ:

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
  2. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشه تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1383.
  3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 55.
  4. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 134.
  5. كلينسلي، دانيل. كويرهاي ايران. ترجمة عباس پاشايي، چ 1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص 49-52؛ جعفري. همان. ص 1252؛ سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان مركزي. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 19 و 20.
  6. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 165.
  7. جعفري. همانجا.
  8. بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 159.
  9.  كلينسلي. ص 32، 56 و 57.
  10. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 105 و 174.
  11. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 226.
غلامحسین تکمیل‌همایون