Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ارث، اصطلاحي فقهي و حقوقي به‌معني انتقال دارايي و حقوق (ميراث) شخص درگذشته (مُوَرِّث) به شخص زنده (وارث) كه براساس قواعد معيّن و با رعايت شرايط و موازين خاص انجام مي‌پذيرد. مبحث ارث در فقه اسلامي بسيار گسترده است و خود شاخة مستقلي را در فنون قضايي پديد آورد كه «علم الفرائض» ناميده شده است. در قرآن، ضمن تبيين اصول كلي اين مبحث، شيوة محروم‌كردن زنان از ارث را نسخ و به قاعدة دو برابر بودن سهم پسر (مرد) نسبت به دختر (زن) تصريح كرد.1

جزئيات مسائل ارث را در قرآن كريم نمي‌توان يافت و فروع آن در سنت نبوي تفصيل پذيرفته است. گفتني‌ست در روزگار صحابه ميان آنان اختلاف روش‌هايي در تقسيم ارث پديد آمد كه مذاهب فقهي را در سده‌هاي بعد تحت تأثير خود قرار داد و از آن ميان بويژه آراي امام علي (ع)، زيد بن ثابت و ابن مسعود مورد توجه قرار داشت. در كنار اماميه كه شيوة خود در تقسيم ارث را به امام علي (ع) مي‌رسانند، فقهاي اهل سنت نيز خود از دو روش مشخص پيروي كرده‌اند: روش حجازي كه بيش‌تر برگرفته از آراي زيدن بن ثابت بود، مالكيان، شافعيان و حنبليان را با خود دارد و نمايندة روش عراقي كه بيش‌تر بر آراي ابن مسعود تكيه دارد، فقه حنفي‌ست.2

مبحث ارث در فقه اسلامي، موضوع يكي از مهم‌ترين روابط مالي‌ست كه بين دو يا چند انسان پديد مي‌آيد. احكام ارث در ميان شيعيان پس از مشروطيت برابر فقه شيعه در قانون مدني ايران مدوّن شد و اين مواد قانون مدني پس از انقلاب اسلامي 1357 و اقدام به اسلامي‌كردن نظام حقوقي ايران، بدون هيچ‌گونه حكّ و اصلاحي عيناً ادامه يافت؛ ليكن ارث ايرانيان غيرشيعه (پيروان مذاهب اهل سنّت و نيز اقليت‌هاي ديني زرتشتي، يهودي و مسيحي)، برابر مذاهب خود آن‌ها تعيين مي‌گردد. هدف از آشنايي با قوانين و مقررات ارث تنها اين نيست كه حق به دارندة حق برسد، بلكه جلوگيري از قرار گرفتن ناحق در جايگاه حق اهميت بيش‌تري دارد. نخستين نتيجة تقسيم ناعادلانة ارث بين وارثان، پديدآمدن امري‌ست كه از نظر فقهي در حكم «غصب» است.3

 

مآخذ:

  1. قرآن. سورﺓ نساء، 4/7-11.
  2. زحيلي، وهبه. الفقه الاسلامي و ادلته. دمشق: 1409 ق، 8/298.
  3. محقق حلي، جعفر. شرايع الاسلام. به‌كوشش عبدالحسين محمدعلي، بيروت: 1401 ق، 4/26ـ27؛ قانون مدني. مواد 924ـ927.
    قاسم مهرعلی‌زاده: دايرﺓالمعارف بزرگ اسلامي
    تلخیص‌کننده: سیدحسن امین