Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اردبيل، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در شمال کشور. این استان مرزی با 17881 کم2 وسعت که 1/1 درصد از مساحت کشور را در بر می‌گیرد، با مختصات جغرافیایی َ06 ْ37 تا َ42 ْ39 عرض شمالی و َ17 ْ47 تا َ55 ْ48 طول شرقی، از شمال و نیمة شمالی مرز شرقی خود، با کشور جمهوری آذربایجان (= اَران)، از غرب با استان آذربایجان شرقی و از جنوب با استان زنجان و از نیمة جنوبی مرز شرقی خود، با استان گیلان همسایه است.1 استان اردبیل، براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری ایران، دارای 9 شهرستان، 25 بخش، 66 دهستان و 21 شهر است.2 شهرستان‌های استان عبارتند از: 1- شهرستان خلخال در همسایگی استان‌های زنجان، گیلان و آذربایجان شرقی 2- شهرستان کوثر (گیوی) در همسایگی گیلان و آذربایجان شرقی 3- شهرستان نیر (Nir) در همسایگی آذربایجان شرقی 4- شهرستان اردبیل در همسایگی گیلان، آذربایجان شرقی و جمهوری آذربایجان 5- شهرستان نمین در همسایگی گیلان و جمهوری آذربایجان 6- شهرستان مشگین‌شهر در همسایگی جمهوری آذربایجان و آذربایجان شرقی 7- شهرستان گرمی در همسایگی جمهوری آذربایجان و آذربایجان شرقی 8- شهرستان بیله‌‌سوار در همسایگی جمهوری آذربایجان 9- شهرستان پارس‌آباد در همسایگی جمهوری آذربایجان و آذربایجان شرقی. تعداد شش شهرستان این استان با کشور جمهوری آذربایجان همسایه‌اند و بقیة شهرستان‌های استان نیز با یک، دو و حتی سه استان مجاور هم مرز هستند. این ویژگی به دلیل شکل هندسی استان اردبیل است که طول شمالی جنوبی آن، حدود 5 برابر و در برخی نقاط حدود 10 برابر عرض شرقی غربی آن است.3  استان اردبیل به عنوان بخشی از فلات آذربایجان، سرزمینی است کوهستانی که به جز قسمت شمالی آن، یعنی دشت مغان، بقیه پوشیده از ارتفاعات است. کوه‌های تالش، به شکل دیواره‌ای در مرز استان گیلان کشیده شده است و در جنوب به ارتفاعات واقع در مرز با استان زنجان می‌پیوندد. کوه آق‌داغ به ارتفاع 3303 متر، بلندترین قله در جنوب استان است که سرچشمة رودخانه‌هایی است که به رود قزل‌اوزن متصل می‌شوند. کوه‌های بغروداغ (3197م)، حصار بلاغی (2904م)، خان‌بلاغی (2760م) از جمله دیگر بلندی‌های قابل ذکر در مرز گیلان و استان اردبیل است.4 کوه سبلان (ساوالان) با ارتفاع 4811م و با قله‌ای پوشیده از برف، شاخص‌ترین عارضة طبیعی و مرتفع‌ترین کوه در استان اردبیل است که قسمت‌هایی از جنوب و غرب آن در استان مجاور، یعنی آذربایجان شرقی قرار دارد و بعد از دماوند بلندترین کوه ایران است.5 آتشفشان سبلان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های زمین‌شناسی استان اردبیل است که از قله‌های متعدد آتشفشاني تشکیل شده است. در بلندترین نقطة قلة سبلان، دریاچة کوچکی قرار دارد که باقیماندة دهانة آتشفشان است.6 چشمه‌های آب معدنی (آب گرم) متعدد در نقاط مختلف استان، به ویژه در بخش سرعین، در 24 کیلومتری غرب شهر اردبیل حاصل ویژگی‌های زمین‌شناسی استان از جمله دامنه‌های کوه سبلان است.6 در استان اردبیل رودهای متعددی جاری است که همة آن‌ها در حوضة آبریز دریای خزر قرار دارد.7 قره‌سو، خیاوچای، بالیقلوچای، نمین چای، نیرچای و قوری چای رودخانه‌هایی هستند که پس از پیوستن به رود پرآب و مرزی ارس نهایتاً به دریای خزر سرازیر می‌شوند. برخی از رودخانه‌های استان از جمله امام رود، گیوی چای و سنگ آباد که در جنوب استان قرار دارند، پس از اتصال به رود قزل اوزن به دریای خزر می‌ریزند.8 در استان اردبیل دریاچه‌های کوچک متعددی وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها، دریاچة نئور در جنوب شرقی شهرستان اردبیل و دیگری دریاچة شورابیل در جنوب شهر اردبیل است. نئور که در منطقة کوهستانی با غروداغ (تالش) قرار دارد، به مدت 5 تا 6 ماه از سال یخ می‌بندد و در تابستان با توجه به کاهش سطح آب آن، دریاچة مذکور به دو قسمت کوچک و بزرگ تقسیم می‌شود. آب دریاچه‌های نئور و شورابیل بیشتر از چشمه‌های کف دریاچه و جریان سطحی اطراف آن تأمین می‌شود.9 استان اردبیل به دلیل کوهستانی بودن و نیز قرار گرفتن در عرض بالای جغرافیایی از مناطق سردسیر کشور است. نزدیکی استان به دریای مازندران (خزر) و بهره‌مندی از منابع رطوبت‌زای دریای سیاه و مدیترانه، در مجموع موجب افزایش رطوبت و بارندگی مناسب در استان اردبیل شده است. به طور کلی اردبیل تحت تأثیر سه تودة هوایی مدیترانه‌ای، سیبریایی (از طریق خزر) و اقیانوسی (اطلس شمالی) از غرب، قرار داد؛ به گونه‌ای که با میانگین بارش سالیانه 5/347 میلی‌متر بیش از میانگین سالیانة کشور (255 میلی‌متر)، از نزولات جوی استفاده می‌کند.10 امکانات طبیعی موجود در استان، موجب رونق فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و توسعة جنگل‌ها و مراتع طبیعی در بیشتر نقاط شده است. با توجه به نقشة پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، بیشتر نقاط استان اردبیل در منطقة زلزله‌خیز با درجه‌بندی «خطر خیلی بالا» و «خطر بالا» قرار دارد و از این رو این استان در یکصد و پنجاه سال گذشته شاهد زلزله‌های ویرانگری بوده است.11 استان اردبیل تا 1372ش بخشی از استان آذربایجان شرقی بود که تصویب تأسیس آن در جلسة علنی مورخ 22/1/1372 مجلس شورای اسلامی انجام گرفت.12

اردبیل سرزمینی کهن و نامی آشنا در متون تاریخی است (←  شهر اردبیل). در دهه‌های اخیر با اقدامات عمرانی مختلف از جمله توسعة مناطق کشاورزی، صنعتی و گردشگری و همچنین با احداث فرودگاه و راه‌های ارتباطی مناسب و تأسیس مراکز آموزشی، فرهنگی و رفاهی، استان اردبیل وارد مرحلة جدیدی از رونق اقتصادی و اجتماعی خود شده است. جمعیت استان اردبیل در 1375 تعداد 1167798 تن بوده که در 1384 به 1257625 تن رسیده است.13 جاذبه‌های طبیعی نظیر دریاچه‌ها، جنگل‌های زیبا که بیشتر در دامنه‌های کوه‌های تالش و سبلان واقع شده‌اند، ارتفاعات سبلان که همه ساله پذیرای کوهنوردان بسیاری از داخل و خارج از کشور است، آب‌های گرم معدنی به ویژه در شهر توریستی سرعین، با امکانات اقامتی مناسب و فراوان، آثار تاریخی متعدد در شهرهای استان و همچنین وجود مرز مشترک با جمهوری آذربایجان و ارتباطات تجاری بین دو طرف، در مجموع زمینه‌ها و امکانات بیشتری را برای توسعة استان فراهم ساخته است.14

 

مآخذ:

  1. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص8..
  2. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  3. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان اردبیل). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1384، ص1.
  4. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1383، ص78.
  5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص207 و 208.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1380، ص54.
  7. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس ملّی ایران (. اطلس زمين‌‌شناسي). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص11.
  8. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1382، ص32.
  9. همان. ص34- 32و 60 و 61.
  10. همان. ص 12و 13و 28.
  11. منبع 7. ص45 و منبع 8. ص48.
  12. امیراحمدیان، بهرام. تقسمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص106.
  13. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص16 و 19.
  14. منبع 8. ص69- 60.
    غلامحسین تکمیل‌همایون