Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اردبيل، شهري در شمال غربي ايران، با "15 '18  ْ48 طول شرقي و "15 '15  ْ38 عرض شمالي و با ارتفاع 1310 متر بالاتر از سطح دريا،1 مركز شهرستان و مركز استاني به همين نام.

شهرستان اردبيل بر اساس آخرين تغييرات تقسيمات كشوري وزارت كشور (در سال 1384)، داراي 3 شهر و 3 بخش و 11 دهستان2 و همساية شهرستان‌هاي مشكين‌شهر، نمين، نير و گيوي (در استان اردبيل) و هشتپر (در استان گيلان) و سراب (در استان آذربايجان شرقي) است.

اردبيل به دليل موقعيت جغرافيايي سياسي (نزديكي به مرزهاي شمالي ايران) و قرار گرفتن در ميان پديده‌هاي طبيعي (درياي خزر و رشته كوه تالش در غرب و نيز رشته كوه سبلان در شرق و دشت مغان در شمال) از جمله شهرهاي داراي اهميت به لحاظ ويژگي‌هاي طبيعي و سوق‌الجيشي (استراتژيك) است.

اردبيل در فاصلة 589 كيلومتري شمال غربي تهران، از چند مسير با فاصله‌هاي مختلف مرتبط با پايتخت است.3 اين شهر به دليل موقعيت كوهستاني و ارتفاع زياد، داراي آب و هوايي سرد و نيمه خشك است و آب مشروب آن به وسيلة «قره سو» كه از كوه‌هاي تالش و خلخال سرچشمه مي‌گيرد، تامين مي‌شود. رودخانة ديگري نيز به نام «بالقلوچاي» كه از كوه سبلان سرچشمه مي‌گيرد، از ميان شهر عبور كرده به قره سو مي‌پيوندد.4

افزون بر رودخانه‌ها و چشمه‌زارهاي زياد، اردبيل به واسطة دارا بودن آب‌هاي معدني، به ويژه چشمه‌هاي آب معدني موجود در «سرعين» داراي شهرت بسيار است. اشتغال عمدة عشاير و روستانشينان اين شهر، دامداري و كشاورزي و برخي توليدات و صنايع دستي و در شهر، صنايع مختلف تازه تأسيس، خدمات و توليدات متفرقة سنتي است. اردبيل شهري تاريخي و كهن بنياد است. در برهان قاطع دربارة اردبيل آمده است: "آن شهر را فيروز جد انوشيروان بنا كرد و از آن جهت «فيروزگرد» خوانندش..."5

در منابع تاريخي و جغرافيايي از اين شهر با نام‌هاي ديگري چون باذان فيروز، آرتاويل، اردويل و اردبيل ياد شده است.6 آثار و اشيايي مربوط به سده‌هاي 16 تا 12 پيش از ميلاد كه در حفاري‌هاي سه فرسنگي اين شهر به دست آمده و همچنين سنگ نبشته اورارتوني مربوط به قرن 9 تا 7 پيش از ميلاد كه در قره‌داغ يافته شده، خود حكايت از تمدني باستاني در منطقة اردبيل دارد.7 اردبيل، پس از اسلام نيز همچنان داراي اهميت و اعتبار گذشتة خود بود، به گفتة ابن حوقل، طول و عرض شهر دو سوم فرسخ در دو سوم فرسخ و داراي چهار دروازه و حصاري بوده است.8 مؤلف حدودالعالم نيز كه در نيمة دوم قرن چهارم هجري از اردبيل ديدن كرده، شهر اردبيل را بزرگ‌تر از تبريز دانسته، از حصار شهر و از وفور نعمت آن ياد كرده است.9

استخري، مقدسي و حمدالله مستوفي نيز از اين شهر ديدن و از آن به بزرگي ياد كرده‌اند. مستوفي تعداد روستاهاي آن را صد و ماليات ساليانه‌اش را بيش از 85 هزار دينار ذكر كرده است.10 پيترو دلاواله، در سال 1619م، او در سال 1637م، تاورنيه و جيمز موريه در سال 1821م از اين شهر ديدن و از آن ياد كرده‌اند.11

اردبيل در طول تاريخ، شاهد حوادث ويرانگري از جمله حملة مغول، هجوم تركان عثماني و در عصر قاجار تجاوز روسية تزاري بود كه منجر به بروز برخي صدمات نظير غارت كتاب‌هاي نفيس بقعة شيخ صفي‌الدين اردبيلي و انتقال آن‌ها به روسيه شد.12

اردبيل پس از رونق نسبي كه در آغاز روي كار آمدن صفويان داشت، بار ديگر به ويژه پس از جدايي سرزمين اران (= جمهوري آذربايجان فعلي) و از دست دادن دو سوم جلگة حاصلخيز مغان و نهايتاً انزواي جغرافيايي منطقه، رو به انحطاط رفت، آن گونه كه جمعيت آن در دورة قاجار به پانصد تا ششصد خانوار رسيد.13

برابر سرشماري سال 1375ش جمعيت شهر 340386 تن بود14 كه طبق برآوردهاي آماري در سال 1384 به 390682 تن رسيده است.15

 

مآخذ

  1. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 58.
  2. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
  3. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 134.
  4. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 125 و 331.
  5. برهان، محمدحسين خلف تبريزي. برهان قاطع. به كوشش محمد معين. ج 1، چ 1، تهران: سينا، 1332-1333، ص 99.
  6. نهچيري، عبدالحسين. جغرافياي تاريخي شهرها. به كوشش ژاله راستاني، چ 1، تهران: مدرسه، 1370، ص 28.
  7. بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 236.
  8. ابن حوقل، ابوالقاسم. صورةالارض. به كوشش جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص 83.
  9. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: طهوري، 1362، ص 158.
  10. مستوفي، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 81.
  11. بيات. همان. ص 240.
  12. همان. ص 239-240.
  13. نهچيري. همان. ص 31.
  14. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 105 و 174.
  15. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 47-48.
غلامحسین تکمیل‌همایون