Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اروند رود يا شط‌العرب، مهم ترين رود در مرز مشترك ايران و عراق، از كوه‌هاي تركيه سرچشمه مي‌گيرد و به عنوان راه ورودي عراق به خليج فارس، پس از طي مسافتي به خليج مذكور سرازير مي‌شود.1 اروند رود با طول حدود 190 كم، از تلاقي رودهاي دجله و فرات در نقطه‌اي به نام قرنه، در 110 كيلومتري شمال غرب آبادان و با جهت جنوب شرقي از كنار شهر بصره مي‌گذرد و در نقطه‌اي به طول حدود 48 درجه و 6 دقيقه شرقي و حدود 30 درجه و 27 دقيقه عرض شمالي به مرز ايران و عراق وارد مي‌شود و در خرمشهر شاخه غربي رود كارون به آن پيوسته و پس از عبور از آبادان در 8 كيلومتري جنوب اروند كنار به خليج فارس مي‌ريزد.2

اروند رود با پهناي 1200 تا 1300 متر يكي از عريض‌ترين رودهاي قابل كشتيراني در جهان است به گونه‌اي كه كشتي‌هاي بزرگ اقيانوس پيما قادر به عبور از آن هستند. عمق اروندرود از 15 تا 35 و گاهي تا 45 متر است. خرمشهر و آبادان (در ايران) و بصره، ابوالخصيب وفا و (در عراق)، از مهم‌ترين بندرهاي اروند رود هستند. اين رود در زمان هخامنشيان تيگر يا تيگرا و در زمان ساسانيان اروند رود نام داشته و شهر تيسفون، بزرگ‌ترين مركز تمدن و قدرت دنياي آن روز بر كرانۀ آن قرار داشته است.3

در تمام رواياتي كه در كتاب‌هاي پهلوي و عربي آمده، اروند رود از سرچشمه تا آبريز (مصب) دجله يا اروند رود خوانده شده است.4

اصطلاح شط‌العرب از حدود سدۀ 4ق به كار رفته و تا آن تاريخ نام آن در كتاب‌هاي جغرافيايي اسلام، دجلۀالعورا و به پارسي، دجله كور بوده است.5 (مسلمانان دجله و فرات را به مانند دو چشم آبي تصور مي‌كردند و چون آن دو به يكديگر مي‌پيوستند، مصب آن را دجله العورا يعني دجله يك چشم مي‌گفتند كه ايرانيان آن را اصطلاح را به دجله كور ترجمه كرده بودند).

از 1338 (1959م) اروند رود به جاي شط‌العرب به كار برده شد. دولت عراق تا 1975م از پذيرفتن نام اروند بر اين رود سر باز زد ولي در همين سال براساس قرارداد به طور رسمي نام اروندرود را به جاي شط العرب پذيرفت و از آن تاريخ به بعد اختلاف مرزي چند ساله بين ايران و عراق رنگ تازه‌اي به خود گرفت و به عنوان مسئلۀ اروند رود شناخته شد.5

در 1975م براساس پيماني بين ايران و عراق، مقرر شد كه طرفين مرزهاي آبي خود را اروند رود از محل به هم پيوستن نهرخين تا دريا براساس خط تالوگ (خط القعر) تعيين كنند و در صورت تغييرات ناشي از علل طبيعي در مسير اصلي قابل كشتيراني، مرز همان تالوگ باشد.6

با اين قرارداد به يكي از اختلافات ديرينه دو كشور پايان داده شد؛ اما پس از انقلاب اسلامي در ايران، روابط دو كشور به شدت تيره شد و اعلام لغو قرارداد 1975م مقدمه‌اي براي تجاوز نظامي عراق به خاك ايران گرديد. 31 شهريور 1359 سرآغاز جنگ بزرگي شد كه 8 سال ادامه يافت و تلفات انساني و خسارات سنگيني را بر دو كشور و منطقه تحميل كرد. دولت عراق به دنبال مقاومت ايرانيان و درماندگي خود، سرانجام قرارداد 1975 را مجدداً پذيرفت.

 

مآخذ:

  1. نهازي، غلامحسين. بحران آب در خاورميانه. تهران: مركز پژوهش‌هاي علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه، 1378، ص110.
  2. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج2. رودها و رودنامه ايران. چ2. تهران: گيتاشناسي، 1376، ص106.
  3. نوبان، مهرالزمان. نام مكان‌هاي جغرافيايي در بستر زمان. چ1. تهران: انتشارات ما، 1376، ص46.
  4. فره‌وشي، بهرام. «اروند رود»، مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني. تهران: 1348، سال 17، شمارۀ1، ص84.
  5. مشكور، محمدجواد. اروند رود و مسئله شط‌العرب. تهران: ناشر ؟، 1348، ص357.
  6. جعفري والداني، اصغر. بررسي تاريخي اختلافات مرزي ايران و عراق. تهران: ناشر ؟، 1367، ص 36 و 37.
شوکت مقیمی