Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

اِحْياءُ ‌عُلوم الدين، معروف به احياءالعلوم از كتاب‌هاي مهم ديني، اخلاقي، عرفاني و مواعظ به عربي نوشتة ابوحامد محمد غزالي* (د 505 ق/ 1111م) دانشمند مشهور ايراني.1 غزالي تأليف اين اثر را ميان  488-500ق / ؟م و در دوران كناره‌گيري از تدريس در نظامية بغداد و هنگام اقامت در شام، بيت‌المقدس و حجاز، به پايان برد.2 احياءعلوم الدين به چهار فصل با عنوان «ربع» تقسيم مي‌شود: كه عبارتند از 1ـ عبادات، 2ـ عادات، 3ـ مُهْلِكات، 4ـ مُنجيات. هريك از اين ربع‌ها نيز شامل ده كتاب است.3 در ربع اول، ‌غزالي تنها به معاني عبادات نظر دارد. در ربع‌هاي ديگر مؤلف همه جا از كتاب و سنت پيامبر(ص) پيروي مي‌كند و آنچه بدان توجه دارد، فقه اخروي است.4 احياءعلوم الدين از بدو تأليف توجة علما و دانشمندان اسلام را برانگيخت و مخالفان و موافقان بسياري پيدا كرد. برخي مانند احمد غزالي،* برادر مؤلف شروحي بر آن نوشتند، بعضي اعتراض‌ها و انتقاداتي بر آن وارد كردند و گروهي هم در مقام پاسخ به سؤال مخالفان آن برآمدند.6 بيان غزالي در احياء علوم الدين روان و گيرا و نثر وي عاري از تكلف، ‌سجع، شطح و لافزني است.5 از ميان شروح مهم آن مي‌توان اتّحاف السادة المتّقين اثر سيد محمد حسيني مشهور به مرتضي زبيدي مؤلف تاج العروس را نام برد.7 از بهترين تلخيص‌هاي كتاب، المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء از ملا محسن فيض كاشاني (د 1091 ق / 1680م) است.8 تلخيص ديگري از آن نيز توسط خود غزالي با عنوان كيمياي سعادت به فارسي و ظاهراً ميان 492ـ505ق / ؟م صورت گرفته است.9 مؤيدالدين محمد خوارزمي در 620 ق در دهلي به امر شمس‌الدين اُلتتمش پادشاه هند، ‌احياءعلوم الدين را به فارسي برگرداند.10

 

مآخذ:

  1. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: جيبي ، چ 3، 1381، ج1، ص 66 (ذيل احياءعلوم الدين)
  2. سروش، ‌عبدالكريم. «احياءعلوم الدين»، ‌دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، ‌تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، چ1، 1371، ج7، ص 136، 138.
  3. غزالي، ابوحامد محمد. احياءعلوم الدين، ر بع عبادات. ‌ترجمة مؤيدالدين محمد خوارزمي، به كوشش حسين خديوم جم،  تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، ‌چ2، 1363، ص19 (پيشگفتار خوارزمي).
  4. زرين كوب، عبدالحسين. فرار از مدرسه. تهران: انجمن آثار ملي، 1353، ص225.
  5. سروش،‌ عبدالكريم. همان، ص137.
  6. همايي، جلال الدين. غزالينامه. تهران: فروغي، چ2، 1342،‌ ص244.
  7. همو. ص246.
  8. سروش، ‌عبدالكريم. همان، ص151.
  9. فروزانفر، بديع‌الزمان. تاريخ ادبيات ايران بعد از اسلام تا پايان تيموريان. با گفتاري از عبدالحسين زرين كوب،  به كوشش عنايت‌الله مجيدي، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ1، 1383، ص341.
  10. غزالي، ابوحامد. همان، ص 14 (مقدمة مصحح).
ابوالقاسم رادفر