Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بادگير سازه‌اي سنتي در معماري ايران براي جابه‌جايي و خنك كردن هواي درون ساختمان در شهرها و روستاهاي گرم و خشك ايرنا. بادگير در بخش‌هاي گرم ايران مانند مهم، كاشان، يزد، كرمان طبس، كرانه‌هاي خليج‌فارس و درياي عمان و نيز فارس مورد استفاده بوده، چنان‌كه شهر يزد به سبب بسياري بادگيرها به «شهر بادگيرها» شهرت دارد.

اين سازه از دو بخش بيروني و دروني تشكيل شده كه بخش بيروني آن برجي است راست‌گوشه، بر زمينه 4 يا 8 پهلو، با آسمانه بسته كه از آجر يا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا مي‌شود. بخش دروني، شامل گذرگاه‌هايي به تناسب تعداد دهانه‌هاي بادگير است كه آن را به تالار تابستاني، زيرزمين يا حوض خانه مرتبط مي‌كند.1

تفاوت‌هاي ساختاري بادگير از نياز اقليمي و تكامل معماري در نواحي مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده بادگير، سازه‌اي است كه تنها يك دهانه باز به طرف باد خنگ محلي دارد. اين گونه بادگيرها در كرانه‌ها و درون كوير به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهاي كرانه خليج فارس، بر برج‌هاي چهارگوش كوتاه ساخته مي‌شوند (مانند بندر لافت در جزيره قشم).2

بادگيرهاي دو دهانه كه راست گوشه و داراي برج يا ميله‌اند، معمولاً در جاهايي ساخته مي‌شوند كه باد خنك از شمال شرقي به جنوب غربي مي‌وزد. درون اين بادگيرها، برخلاف بادگيرهاي يك دهانه به دو بخش تقسيم مي‌شود. بخش رو به باد هواي خنك را به درون بنا مي‌برد و بخش ديگر هوا را از درون بنا خارج مي‌كند. در بادگيرهاي چهار دهانه باد از هر سو كه بوزد، از دهانة پشت به باد خارج مي‌شود. به همين دليل به اين گونه بادگيرها«بده و بستان» مي‌گويند.3 در پي تكميل اين ساختار، بادگيرهاي 8 ضلعي ساخته شد كه به دليل محيط نزديك به دازه، باد از هر سو كه بوزد، بخشي از چشمه‌هاي بادگير در برابر آن قرار دارد.

افزايش شماره چشمه‌ها علاوه بر زيبا ساختن چهره‌ برج به تنظيم فشار و استحكام دهانه‌ها در برابر باد كمك مي‌كند. چنان كه در تكامل اين امر، بادگيرهاي دواشكوبه‌اي بر زمينه چهار گوشه ساخته مي‌شد كه برج بالاتر مستقل از بادگير زيرين عمل مي‌كرد.

انتخاب جاي بادگير، بلندي برج، تناسب آن با فضايي كه بايد خنك شود، سوي دهانه‌ها و شمار چشمه‌ها كاري دقيق بود. معماران با استفاده از حساسيت لاله گوش، سوي وزش باد و بلندي بادگير را تعيين مي‌كردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاك را وارد خانه مي‌كرد. ورود گرد و خاك و حشرات و پرندگان به وسيله پهن كردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سيمي در مورد دوم مي‌توان حل كرد.4

دهانه زيرين بادگير، به تناسب جاي برج در بام، در سقف يا گيلويي يا بدنه و ديوار اتاق يا زيرزمين و حوض خانه ساخته مي‌شود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دريچه‌ها در اختيار ساكنان بود.

بادگير علاوه بر خانه‌ها در جاهاي عمومي مثل مسجد، مدرسه، كاروان‌سرا و ... كاربرد داشت و در آب انبارها آب را خنگ و سالم نگاه مي‌داشت. ساختمان بادگير به دو روش خنك سازي حساس و خنك‌سازي تبخيري ساخته مي‌شود. روش خنك‌سازي حساس با استفاده از نيمردي مكش و كشيدن باد خنك به درون بادگير به بيرون ساختمان كار مي‌كند.5 اين نوع بادگير بدون باد هم عمل مي‌كند. خنك‌سازي تبخيري به صورت‌هاي گوناگون، از آويختن پرده .......... مرطوب در جلوي دهانه بادگير تا گذر هواي بادگير از دالان مرطوب زير باغچه، از روي آب حوض در مدخل حوض خانه و از روي جريان آب چاه يا آب زيرزميني انجام مي‌شود.

بادگير در ادبيات فارسي و معماري ايران قدمت بسيار دارد. قديمي‌ترين بادگير، مربوط به مدرسه غياثيه ...... (سده نهم قمري) شناخته شده اگر چه ساختن بادگير دست‌كم ازسده‌هاي نخستين قمري در ايران رواج داشته و در سفرنامه‌هاي مسافران خارجي به كاربرد آن اشاره شده است ساخت اين سازه درخارج از ايران تا شمال آفريقا، به ويژه درمصر رايج بوده است. از مهمترين نمونه‌هاي بادگير مي‌توان به بادگير شش ضلعي مرتفع باغ دولت آباد يزد، بادگيرهاي گنبدي خانه لاري دركاشان، بادگير چيقي در سيرجان، بادگيرهاي آب ابنار يزد (شش بادگيري) و ... اشاره كرد كه نمونه‌هاي منحصر به فرد از ساخت بادگير در ايران به شمار مي‌روند.


  1. پيرنيا، محمدكريم. «بادگير وخيشخان». مجله باستان‌شناس و هنر ايران، شماره 4 سال 1348، ص 43.
    2- Roaf, S., ،، Badgirn. Encydopaedia Iraniea. Routledge Kegan Paul, 1989. Vol. ….. , P.368.
    3- مصطفوي، محمدتقي، «بادگير پديده‌اي زيبا و سهل و ممتنع در معماري اصيل ايراني»، يزدنامه، كوشش ايرج افشار، 1371، ج 1 ص 46- 47.
    4- بهادري‌نژاد، مهدي، «دستگاه‌هاي خنگ سازي خود به خودي در معماري ايران»، آشنايي با دانش، شماره 5. سال 1358، ص 361 تو 365.
    5- توسلي، محمود، ساخت شهر و معماري در اقليم گرم و خشك ايران، 1360، ص 88.
نویسنده: محمدحسن سمسار
تلخیص‌کننده: درآرام مردوخی