Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بادگير

"بادگير" سازه‌اي است سنتي در معماري مناطق خشك ايران كه جهت جابه‌جايي و خنك كردن خودبه‌خود هواي داخل ساختمان با بهره‌گيري از وزش باد و تغيير دماي هوا استفاده مي‌شده و داراي دو بخش بيروني و دروني است.1

بخش بيروني آن شامل برج با دريچه‌ها و منافذي جهت تهويه هوا روي بام ساختمان است كه از مصالح آجر يا آجر و خشت ساخته شده و با اسامي مختلفي چون واتخز vātkhaz، بادهنجbādhanj ، باتخان bātkhān ، خيشون kheishūn ، خیشخان  وkhishkhān......  خوانده مي‌شود.2

بادگيرها براساس جهات منافذشان، به اشکال مختلف چهارگوش يا چهارطرفه، هشت طرفه كه به صورت ميله‌اي يا استوانه‌اي است، يك طرفه و مستطيل، دو اشكوبه و گاه به صورت حفره‌اي مثل خيشخان و سرچپقي و با ارتفاع متفاوت ساخته مي‌شوند. انتخاب جاي بادگير، بلندي ارتفاع آن و تناسبات فضاهاي تحت تأثير آن با توجه به عناصر جغرافيايي به ويژه نوع اقليم و جهت و شدت وزش باد تعيين مي‌شود.3

 

معمولاً براي استواري بيشتر بادگيرهاي بلند از تيرك كلاف‌گيري استفاده مي‌شود كه از بيرون‌زدگي سرتيرك‌ها نيز به جاي چوب‌بست براي تعمیرات بيرون برج‌ها بهره‌ مي‌گيرند.4

برج‌هاي بادگيرها به نسبت شمار دهانه‌هاي آن‌ها داراي تيغه‌هايي مورب جهت جداسازي درون بدنه به 2 تا 8 بخش هستند. بخش دروني بادگير شامل گذرگاه‌هاي باد، كانال‌ها و هواكش‌هايي است كه در داخل ساختمان تعبيه شده و بادگير را به تالار يا بخش‌هاي تابستاني بنا و زيرزمين يا "حوضخانه" مرتبط مي‌سازد. قسمت دروني دريچه‌هاي خروجي هوا با پنجره‌هايي از كاشي مشبك يا دريچه‌هاي چوبي ساخته شده و در حوضخانه‌هاي بزرگ دهانه‌هاي بادگيرها را در گوشواره‌هاي گوشه‌ی حوضخانه تعبيه مي‌كردند تا شدت گردش هوا قابل كنترل باشد.5

بادگيرها در اماكن عمومي چون مسجد، مدارس، كاروانسراها، آب‌انبارها، مساكن و ....... كاركرد داشته و از سده‌ي نخستين هجري در ايران متداول بوده‌است.6 اوج معماري بادگيرها و در واقع "شهر بادگيرها" در ايران يزد است كه به واسطه‌ی بادگيرهاي دو اشكوبه خود معروفيت فراوان دارد. از بادگيرهاي معروف مي‌توان از بادگير حفره‌اي خانه‌ي بروجردي‌ها در كرمانشاه و بادگير يكطرفه شهر ميبد و هشت‌گوش‌هاي شهر يزد نام برد.

 

منابع:

  1. سمسار، محمدحسن، واژه بازار، دايره‌المعارف بزرگ اسلامي.
  2. فرهنگ لغت دهخدا
  3. مصطفوي، محمدتقي، "بادگير پديده‌اي زيبا و سهل و ممتع در معماري اصيل ايراني" يزدنامه، به كوشش ايرج افشارسيستاني، تهران 1371، ص 344-343 / بهادري‌نژاد، مهدي، "دستگاه‌هاي خنك‌سازي خودبه‌خودي در معماري ايران" آشنايي با دانش، تهران 1358، ص 36
  4. توسلي، محمود، ساخت شهر و معماري در اقليم گرم و خشك ايران، 1360 ، ص 88. / بهادري‌نژاد، مهدي "دستگاه‌هاي خنك‌سازي" آشنايي با دانش ، تهران 1358 ، ص 368
  5. مصطفوي، محمدتقي ....... ص 342
  6. منبع 1 ، ص 70
  7. منبع 3 ، ص 33

آزیتا رجبی