Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بادگير، گذرگاهي ساخته شده بر بام ساختمان براي راهيابي نسيم به درون است.

عربي‌شده: باذَنج، باذهنج. واژه‌هاي برابر آن: آدغَر، باد پروا، باد پراني، باتخان، بادخان. بادخانه، بادخن، بادخون، بادرس، بادغد، بادغَر، باد غرد. باد غَس. باد غره، باد غند. بادگذار. بادگذر. بادَنج، بادَنك، بادهنج، بادهلج، بادآهنج، بادآهنگ، خانه باد. واتخر. برج بادگير.

پيشينه: از بادگير براي خنك كردن و دگرگون كردن هواي درون ساختمان از گذشته‌هاي دور بهره‌گيري مي‌شده و پيشينة آن به مصريان كهن و بابلي‌ها مي‌رسد. «با توجه به كاربرد پيشينه‌دار بادگير كه تنها در ايران ديده مي‌شود، مي‌توان اختراع بادگير را از ايرانيان دانست.1 اعراب نيز با بادگير آشنا بوده‌اند. به گمان فراوان، گسترش بادگير در شام و مصر در روزگار اسلامي از راه عراق بوده است.2 در ايران در بسياري از شهرها و روستاهاي گرمسير كه داراي باد و نسيم مطلوب ازيك يا چند سو هستند، بادگيرهايي رو بدان سو ساخته مي‌شود.

بخش‌هاي بادگير: هر بادگير داراي سه بخش است: الف ـ دهانة بيروني با اندامي بلند و رو به بالا. ب ـ ميله يا گذرگاه باد كه از بام به درون كشيده شده. پ ـ دهانة دروني كه از گوشه‌اي از سقف يا ديوار به درون راه مي‌يابد. گاه اتاقي زير آن هست كه به آن اتاق بادگير يا بادگيرخانه مي‌گويند.

گونه‌ها: بادگيرها را مي‌توان بسته به ريخت ميلة آن اين گونه دسته‌بندي كرد:

1- ميلة مربع (مكعبي)   2- ميلة استوانه‌اي2    3- ميلة هشت ضلعي    4- ميلة مستطيلي

به طور كلي در جاهايي كه نسيم مطلوب از چند سو مي‌وزد از ميله‌هاي مكعبي يا استوانه‌اي يا منشور هشت ضلعي، و در جاهايي كه باد مطلوب تنها از يك سو مي‌وزد از ميلة منشور مستطيلي كه تنها يك دهانه رو به باد دارد بهره‌گيري مي‌شود.

بادگيرها را مي‌توان بسته به دهانه‌شان نيز چنين دسته‌بندي كرد:

1- بادگيرهاي يك دهانه كه ميله آن‌ها منشور مستطيلي است و دهانة آن‌ها تنها رو به باد مطلوب است. گاه آن‌ها را براي ايستادگي در برابر گردباد همچون خرپشته (شيبدار) مي‌سازند.

2- بادگيرهاي دو دهانه كه كمتر ساخته شده، ولي گاه برخي بادگيرها داراي دو دهانه براي دو بادگير درون هم هستند. (دو منشور يا استوانة درون هم): يك دهانه پايين‌تر و ديگري بالاتر كه هر كدام به گذرگاهي جدا راه مي‌يابند تا هر گاه باد مطلوب از سطح زمين يا بالاتر وزيد، يكي از آن‌ها بتواند باد را به درون برساند.

3- بادگيرهاي چهار دهانه كه در جاهايي ساخته مي‌شود كه باد مطلوب از سوهاي گوناگون مي‌وزد. در اين بادگيرها گاه يك دهانه باد را به درون مي‌مكد و دهانة ديگر باد را به بيرون مي‌فرستد. در ميناب و در قشم چنين بادگيرهايي هست.

نمونه‌ها: در سرزمين‌هاي گرمسيري مانند يزد و پيرامون آن، اردكان و نائين و اصفهان و ديگر جاها و نيز در شهرهاي جنوبي كناره درياي عمان و خليج فارس انواع بادگيرها را مي‌توان ديد. بلندترين بادگير از آن ساختمان كوشك باغ دولت آباد يزد است كه شايد زيباترين بادگير نيز باشد. برخي آب انبارها در يزد چهار يا پنج بادگير دارند و نيز آب انبار شش بادگيره نيز ساخته شده است. بيشتر بادگيرهاي اردكان، تك دهانه هستند و به گونة خرپشته‌اي ساخته شده‌اند.

بادگيرها را مي‌توان در خانه‌ها و در بخش تابستان‌نشين آن يافت. همچنين در برخي ساختمان‌هاي همگاني مانند مسجد، مدرسه، آب انبار و كاروانسرا نيز بادگير يافت مي‌شود.

 

مآخذ:

  1. پرويز ورجاوند. دانشنامة جهان اسلام. بادگير. صفحه 156.
  2. فرشاد، مهدي. تاريخ مهندسي در ايران. ص106.
  3. زمرشيدي، حسين. اجراي ساختمان با مصالح سنتي. صفحه 66.
     محمدعلی رنجبر کرمانی