Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تاريخ بنا:

آستانة مقدس حضرت معصومه به يادگار دارندة آثار گران‌بهايي از قرون مختلف است. آن‌چه كه از اخبار رسيده و از آن دوران مشهود است، رحلت فرمودن آن حضرت در 201 هجري است و به خاك سپردن آن بانوي بزرگوار در باغي با بلان نام.

البته در آن باغ بنايي آن‌چنان چشمگير حضور نداشته است.1

سير تاريخي بناي بارگاه حضرت معصومه(س):

شايد اولين كسي كه اقدام به ساختن عنصري بناي گونه بر روي مرقد آن شريفه كرد، موسي بن خزرج بود، كه سايباني را از بوريا بر مرقد آن بزرگوار برپا داشت.

اما پس از مدتي كوتاه به احترام ايشان قبه‌اي از آجر و گچ و برجي شكل بر تربت پاك آن حضرت بنا نهاده شد. پس از آن بقاع ديگري در كنار و مجاورت آن بنا گرديد كه جايگاه زنان خاندان موسي مبرقع بود.2

در 447هـ.ق وزير طغرل به نام ميرابوالفضل عراقي كه مردي ديندار بود قبه‌اي بر فراز بناي مذكور بنا نهاد كه طبق تحقيقات محققان، اين گنبد وسيع و بلند به قطر داخلي 11 و ارتفاع 14 متر بود. در عصر صفوي حرم حضرت معصومه داراي چهار صحن بود كه پشت سرهم قرار گرفته بود و زائرين از يكي از صحن‌ها وارد و از ديگري خارج مي‌شدند. در عصر قاجار، فتحعلي‌شاه، دومين پادشاه اين سلسله به قم و آستانة مقدسه توجيهي خاص مبذول داشت. چنان‌كه تزئينات، رواق‌ها و بيوتات فعلي حرم اغلب متعلق به آن دوره مي‌باشد.3

بناي فعلي حرم توسط شاه بيگم در 925هـ.ق ساخته شده.

اجزاء و عناصر كاركردي بارگاه حضرت معصومه(س)

حرم: قاعدة حرم به صورت هشت ضلعي غير متساوي و داراي هشت صفحه است. پس از اين بخش، قاعدة گنبد و سقف با مقرنس‌هاي تزئيني قرار دارد. از اره بنا به ارتفاع 5/1 متر از سنگ مرمر پوشيده شده است. پس از آن كتيبه‌اي سراسري از كاشي معرق مي‌باشد.

پس از آن، بدنه حدود 3 متر آئينه‌كاري شده است.

رواق‌ها: محدوده‌‌هاي نزديك‌تر به ضريح مطهر را رواق مي‌گويند. رواق‌هاي مرقد مطهر عبارتند از: رواق بالاسر، رواق دارالحفاظ، رواق آئينه و رواق پيشرو.

گلدسته‌ها شامل: مناره‌هاي صحن عتيق، مناره‌هاي ايوان آئينه، مأذنه‌هاي صحن بزرگ.

صحن‌هاي حرم مطهر شامل: صحن نو «اتابكي» صحن عتيق.

مساجد حرم مطهر شامل: مسجد بالاسر، مسجد طباطبايي و مسجد شهيد مطهري.4

گونه‌شناسي شكلي اجزاء بارگاه حضرت معصومه

مرقد: در 605هجري «امير مظفر احمد بن اسماعيل» بزرگ‌ترين كاشي‌ساز آن زمان «محمد بن طاهر كاشي قمي» را به كار ساخت و پرداخت كاشي‌هاي متنوع مرقد واداشت و اين كار هشت سال ادامه داشت و در 613 كاشي‌هاي مرقد كار گذاشته شد.5

صحن نو اتابكي: اين صحن داراي چهار ايوان شمالي، جنوبي، شرقي و غربي است. در هر كدام از اين ايوان‌ها ظرائف و آثار هنري، معماري خاصي به كار رفته است. اين صحن از آثار ميرزا علي اصغرخان صدراعظم است كه از 1295هـ.ق تا 1302 بناي آن طول كشيده است.6

صحن عتيق «قديم»: اولين صحني كه در بارگاه مباركه بنا شده است. اين صحن را چهار ايوان زيبا فرا گرفته است. ايوان با عظمت طلا ورودي صحن به روضة مطهره مي‌باشد.

مسجد طباطبايي: داراي گنبدي 50 ستوني است كه در جنوب روضة مطهره ساخته شده است. باني اين گنبد مرتفع و مسجد با عظمت مرحوم «حجة الاسلام سيد حاج طباطبايي» است كه از 1360 قمري تا 1370 قمري بناي آن به طول انجاميد.

مسجد بالاسر: از زيباترين رواق‌هاي آستانه و محل تشكيل مجالس عمومي است. در عهد قاجاريه ساختمان آن تجديد بنا شد. اين مسجد داراي دو گنبد و به عنوان بزرگ‌ترين مكان سرپوشيده از اماكن متبركة آستانه به شمار مي‌آيد.

 

قاسم کشاورزی