Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بازار

بازار در اصل از واژه‌ي اَبازار به معناي محل خريد و فروش مواد غذايي گرفته شده است.1 و در زبان پهلوي به آن واكار گفته مي‌شده است كه به معناي محل خريد و فروش و اجتماع بوده است. بازار از مجموعه اماكن عمومي مانند حمام، مدرسه، مسجد، تكيه، سقاخانه، زورخانه، آب‌انبار، قهوه‌خانه و ...  به وجود آمده است كه به تناسب زمان و مكان بافت كامل و اندام‌واري را به وجود آورده است.2

در تعريف واژه‌ي بازار، به جنبه‌ي اقتصادي و اجتماعي آن توجه شده و آن را محل داد و ستد و بازرگاني و تجمع گروه‌ها و قشرهاي گوناگون مردم برشمرده‌اند. از نظر كالبدي فضاهاي بازار به دو شكل ديده مي‌شوند  1) كوي و راسته كه دو سوي آن دكان‌هايي ساخته مي‌شود 2) ميدانگاه‌ها و فضاهاي باز وسيع.3

بازار، منطقه‌اي معين در دست مجموعه افرادي خاص بوده كه به تناسب حرفه‌ي خويش به تنهايي يا گروهي دادوستد مي‌كردند و اغلب با مجموعه‌اي از ابنيه و اماكن عمومي كه به تناسب زمان و مكان از ساختار مادي و معماري خاصي برخوردار شده، تشكيل گرديده است.4

 بازارها پديده‌هاي معماري خزنده‌اي بودند كه بافت شهري را در زمان و مكان تحت تاثير قرارداده اند. از نظر نحوه‌ي شكل‌گيري، بازارها يا به صورت طراحي‌شده (منظم) و از پيش انديشيده شده ساخته مي‌شدند يا به صورت خودبه‌خود و طراحي نشده (نامنظم يا خودرو).

بازارها غالبا تابع مسير اصلي ارتباطي شهرها بوده و به صورت خطي از ميدان اصلي شهر تا دروازه‌هاي اصلي امتداد مي‌يافتند و با اشكال متفاوتي ساخته مي‌شدند كه از نظر نحوه‌ي شكل‌گيري بازار در پنج شكل ديده مي‌شوند:  تك‌محوري، چندمحوري، صليبي، منظومه‌اي، بازارچه‌اي.5

بازارها از نظر زمان تشكيل به سه دسته تقسيم مي‌شوند:

1. بازارهاي دائمي 2. بازارهاي ادواري 3. بازارگاه6

از نظر موقعيت مكاني بازارها به پنج گروه تقسيم مي‌شوند :

1. بازارهاي برون‌شهري: در كنار دروازه‌ها و حصارهاي شهر ساخته مي‌شده و مخصوص كالاي ارزان‌قيمت بوده است. 2.  بازارهاي شهري: مهم‌ترين بازار هر شهر است كه در امتداد اصلي‌ترين معبر منتهي به شهر قرار مي گرفته است.  3. بازارهاي ناحيه‌اي: در شهرهاي بزرگ، در كنار بازار اصلي جهت  برطرف كردن نيازهاي روزانه و هفتگي و ماهانه‌ي ساكنين ساخته مي‌شود. 4. بازارهاي محله‌اي: در سطح محلات، جهت رفع نيازمندي‌هاي روزانه و هفتگي ساكنان هر محله ايجاد شده و معمولا آن‌ها را بازارچه مي نامند. بازارچه‌ها به دو صورت خطي در دو سوي قسمتي از معبر اصلي محله شكل گرفته يا به صورت ميداني كوچك هستند.  5. بازارهاي همسايگي: در شهرهاي بزرگي چون تهران يا اصفهان در دوره‌ي قاجار، مساحت هر محله بسيار بزرگ بود. هر محله را به عرصه‌هاي كوچك‌تري تقسيم مي‌كردند كه هر بخش كوچك‌تر محله را گذر مي‌ناميدند و در بسياري از گذرها يك بازارچه براي ساكنان آن محدوده ساخته مي‌شد.7

عناصر بازار

كالبد بازار از تركيب عناصر اوليه و ثانويه تشكيل يافته است. عناصر اوليه و اصلي سازنده هويت تجاري بازار هستند همچون راسته، سرا، خان، تيمچه،  تيم، كاروانسرا، قيصريه، چهارسوق، حجره، دالان، ميدان، در و دروازه و عناصر ثانويه در جوار بازار مكمل نيازهاي بازار مي‌باشند همچون مسجد، مكان‌هايي متبركه، تكيه و حسينيه، مدرسه، حمام، زورخانه، سقاخانه.8

مجموعه‌ي بازار در شهرهاي قديمي ايران علاوه بر كاركردهاي اقتصادي و تجاري داراي  نقش‌هاي سياسي، مذهبي و اجتماعي نيز بوده كه توسط فضاهاي همچون مساجد به ويژه مساجد جامع ، ميادين، حسينيه‌ها، آب‌انبارها، حمام‌ها، قهوه‌خانه‌ها ، . . .  انجام مي پذيرفته است.9

در ساخت و معماري بازارها، سنت‌ها و ميراث جامعه‌ي مبتني بر ساختار شهري كهن نقش مهمي داشته و براي ساخت بازارها از مصالح بوم‌آورد همچون آجر، ملات آهك، گچ، و سنگ (بازار لار) استفاده مي‌شده است. مهم‌ترين بخش‌هاي بازار از نظر معماري سردر ورودي بازار، چهارسوق‌ها، راسته‌ها، سراها و تيم‌چه‌ها بوده است. در معماري سردرهاي بازارهاي بزرگ، تزيينات كاشي‌كاري، مقرنس يا كاربندي، آجركاري، كتيبه‌نويسي و طاق‌نماسازي مشاهده مي‌گردد. در راسته‌ها، راهروهايي به عرض چهار تا شش متر با پوشش طاق و گنبد و دكان‌هايي در طرفين با ابعاد و نقشه‌هاي متفاوت ساخته مي‌شدند. تعدادي از اين دكان‌ها داراي عناصري چون زيرزمين، پستو يا انبار در پشت دكان يا بالكني در بخش فوقاني هستند.  پوشش دكان‌ها به شكل طاقي و در مواردي تيرپوش است. روشنايي داخل راسته‌ها از طريق روزنه‌هاي تعبيه‌شده در گنبدها تامين مي‌شوند. معمولا سطح بيروني پوشش سقف بازارها از كاهگل يا در مواردي از آجر پوشيده شده‌ و در بعضي از نواحي گرمسيري (بازار لار) از حصير يا چوب استفاده مي‌شده است. معمولا زيباترين تزيينات معماري متعلق به راسته‌ي قيصريه مي‌باشد كه به فروش اشياي گرانبها همچون طلا و جواهر و پارچه‌هاي زربفت اختصاص دارد.

از جمله فضاهاي مهمي كه از نظر معماري و تزيينات اهميت خاصي در  بازارها دارند محل تقاطع راسته‌هاي اصلي بازار يا چهارسوق‌ها هستند. چهارسوق‌ها اغلب با طرح هشت‌ضلعي ساخته و با گنبد نيم‌كروي‌‌شكلي مسقف مي‌شدند و از نظر ارتفاع و وسعت، و همچنين تزئينات كاشي‌كاري، آجركاري، گچ‌بري، و آجرچيني، از ساير بخش‌ها متمايز هستند. پوشش كف بازارها در بعضي از موارد، خاك كوبيده و در راسته‌هاي اصلي آجرفرش و گاهي سنگ‌فرش بوده است. ارتفاع سقف بازارها در مناطق مختلف جغرافيايي به تناسب شرايط اقليمي متفاوت تعريف شده است.

بخش‌ها و راسته‌هاي مختلف بازار، با توجه به عوامل متخلفي نام‌گذاري مي‌شدند. از جمله اين عوامل مي توان موارد زير را نام برد: 1. صنفي كه در راسته فعاليت مي‌كردند (مسگرها) 2. نام باني (گنج‌علي‌خان) 3. بر اساس قوميت، مذهب، زادگاه ...بازرگانان10

 

منابع

1. كياني، محمديوسف، شهرهاي ايراني، ج2، سلطان‌زاده 1366، ص383

2. عدل، كامران، بازارهاي ايران، ص 13

3. منبع يك

4. دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 11 ص 114

5. دانشنامه‌ي جهان اسلام، 1376، ص 29

6. سلطان‌زاده، حسين، بازارهاي ايران، 1380، ص 38

7. همان، ص56

8. بيگلري، اسفنديار، بازارهاي ايران مجله هنر و مردم شماره 162 1355 ، ص 9

9. ملازاده، كاظم، بناهاي عام‌المنفعه، حوزه‌ي هنري، 1379، 17-15

10. رجبي، آزيتا، ريخت‌شناسي بازار، آگاه، 1385، صص 145-140

 

آزیتا رجبی