Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بازرگان، مهدي (1325ق / 1907م-1373ش). از رجال سياسي ـ مذهبي مبارز، از مؤسسان نهضت آزادي* و اولين نخست وزير جمهوري اسلامي ايران.

در خانواده‌اي مذهبي و تاجر در تهران متولد شد. تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در تهران به پايان رساند. در 1307ش جزو نخستين گروه دانشجويان اعزامي به اروپا، به فرانسه رفت و پس از تحصيل در مدرسة سانترال پاريس موفق به اخذ درجة دكتري در رشتة ترموديناميك شد.

پس از بازگشت به وطن در 1313ش در «شركت ساختمان» استخدام شد و هم‌زمان در دانشگاه تهران به تدريس پرداخت. در دهة 1320ش در دو نوبت به رياست دانشكدة فني دانشگاه تهران برگزيده شد كه به اصلاح نظام ادري و آموزشي آن دانشكده پرداخت. در اين هنگام شماري از دانشجويان مسلمان، به كمك او انجمن اسلامي دانشجويان را در دانشگاه تأسيس كردند.

در زمان نخست‌وزيري دكتر محمد مصدق،* ابتدا به معاونت وزارت فرهنگ رسيد و سپس رياست هيئت مديرة موقت شركت ملي نفت را بر عهده گرفت. مدتي نيز مدير سازمان لوله‌كشي آب تهران بود. سپس با جمعي از همفكران خود به نهضت مقاومت ملي* پيوست.

بازرگان در 1334ش به علت همكاري با اين نهضت دستگير و 5 ماه زنداني شد. با تشكيل «جبهة ملي* دوم» به همكاري با آن پرداخت. در ارديبهشت 1340ش به همراه يدالله سحابي و سيد محمود طالقاني نهضت آزادي را تأسيس كرد.

در بهمن 1341ش رهبران نهضت آزادي دستگير و هر يك به 10 سال زندان محكوم شدند، بازرگان تا زمان انقلاب به صورت نيمه آشكار به فعاليت‌هاي سياسي و فكري خود ادامه داد.

با ايجاد فضاي باز سياسي در 1356ش، بازرگان به اتفاق عده‌اي، كميتة ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر را تأسيس كرد. هم‌زمان با اوج‌گيري انقلاب اسلامي،* بازرگان به ديدار امام خميني در پاريس رفت و در بازگشت از سوي او رياست گروه ويژة نفت را براي مذاكره با كارگران و كارمندان شركت نفت در جنوب كشور بر عهده گرفت.

پس از ورود امام خميني به ايران، در روز 16 بهمن 1357ش، بازرگان از سوي رهبر انقلاب به عنوان نخست‌وزير دولت موقت برگزيده شد. او پس از 9 ماه، به دليل مشكلات موجود مانند تعدد مراكز قدرت و مداخلة افراد غيرمسئول استعفا كرد. در نخستين دورة مجلس شوراي اسلامي به نمايندگي مردم تهران انتخاب شد. بازرگان تا آخر عمر به فعاليت سياسي، نوشتن مقاله و كتاب و ايراد سخنراني ادامه داد. او در 86 سالگي به علت سكتة قلبي در سوئيس درگذشت.

از بازرگان تعداد زيادي كتاب و مقاله باقي مانده است. تلاش او بر اين بود تا از طريق سازگار نشان دادن دين و علم، به دفاع از اسلام بپردازد. از جمله كتاب‌هاي وي مي‌توان به كار در اسلام، راه طي شده، علمي بودن ماركسيسم، سير تحول قرآن، بازيابي ارزش‌ها، انقلاب ايران در دو حركت و آخرت و خدا؛ هدف بعثت انبياء اشاره كرد.

 

مآخذ:

  1. تلخيص از دانشنامة جهان اسلام. تهران: 1375، ج 2، مدخل «بازرگان، مهدي» و نجاتي، غلامرضا. تاريخ سياسي بيست و پنج سالة ايران، از كودتا تا انقلاب. تهران: رسا، 1373، ج 2.
    محمدمهدی موسی‌خان