Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بختیارنامه. عنوان یکی از قصه‌های معروف فارسی که کهن‌ترین تحریر متن منثور آن را به شمس‌الدین محمد دقایقی مروزی (اواخر سدة 6 و اوایل سدة 7 ق/ 11 و 12 م) نسبت می‌دهند حاوی یک مقدمه، 10 باب (قصّه) و یک خاتمه است.

داستان شرح زندگی بختیار پسر آزاد بخت شاه سیستان است که در میان دزدان بزرگ شد. سپس به دربار راه یافت و به شاه که پدرش بود و او را نمی‌شناخت، چنان نزدیک شد که حسودان، شاه را به قتل او برانگیختند، اما فرخ سوار، پیشوای دزدان پرده از راز زندگی بختیار برداشت تا شاه و ملکه پسر خود را باز شناسند.

جز داستان اصلی بختیار، قهرمانان 9 قصة دیگر بختیارنامه هر یک ماجرایی شبیه بختیار دارند و مانند داستانهای هزارو یک شب* تودرتو و به هم مرتبط‌اند.1 شباهت میان قصة «ده وزیر» بختیارنامه و «هفت‌وزیر» سندبادنامه چنان زیاد است که برخی آن را تقلید از هفت وزیر دانسته‌اند.2

همة قصه‌ها متضمن پند و اندرز در تأیید فضایل ورد رذایل اخلاقی است. 3 ذبیح‌ا... صفا براساس نام‌ها و نوع تمثیلات منقول در بختیارنامه که در ترجمه‌های عربی و گاه تحریر‌های فارسی این قصه بازمانده است، احتمال می‌دهد که تحریرهای بختیارنامه از یکی از متون کهن پیش از اسلام سرچشمه گرفته و در زمرة داستان‌هایی مانند سندبادنامه و کلیله و دمنه باشد که در دورة تکوینی حیات ادب عربی در سده‌های اول هجری از پهلوی به عربی ترجمه شده‌اند.4

از بختیارنامه چند تحریر منظوم و منثور به فارسی و عربی در دست است.


مآخذ:

  1. اته، هرمان، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمة رضازاده شفق، تهران: 1337 ش، 223.
  2. بختیارنامه (راحه‌الارواح فی سرور‌المفراح)، تحریر محمد دقایقی مروزی، به کوشش ذبیح‌الله صفا، تهران: 1345 ش، 71 به بعد، 119 به بعد.، 137 به بعد؛ نولدکه، تئودور، مقدمه بر بختیارنامه، ترجمة مقدمه کیکاوس جهانداری (نک: محمد روشن)، تهران، 1367 ش، 23.
  3. افشار، ایرج، «ترجمة فارسی بختیارنامه»، جهان‌ نو، تهران، 1330 ش، س 6، شمر 12، 246.
  4. صفا، ذبیح‌الله، «مقدمه بر بختیارنامه» در حماسه سرایی در ایران، تهران: 1352، 6.
    تلخیص از: بختیارنامه، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1381 ش، ج 11، 486- 487.
    ابوالفضل خطیبی
تلخیص‌کننده: اعظم محبوبی