Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بخت‌گشايي، اعمال و رفتارهايي كه همراه با آداب خاص مذهبي و جادويي براي گشايش بخت بستة دخترانِ «دمِ‌بَخْت» و شوهر نرفته و در خانه مانده و گشايش كار زنان «سياه‌ْبخت» و كارِ بستة مردان صورت مي‌گيرد.

اعتقاد به نقش مؤثر بخت يا اقبال به مثابه نيرويي مستقل و پنهان در زندگي و سرنوشت آدمي، همراه رواج سحر و جادو در رفع مصائب و مشكلات، اهميت بخت و سرنوشت را در امور دنيوي مورد توجه همگان قرار داد.1 در ايران باستان توسل به ايزدان بخت خوب (بهره) را همراه داشت.2 در فرهنگ اسلامي نيز بخت با واژگان قضا و قدر، يا مشيت الهي همراه شد و همچون نيرويي تغييرناپذير در سرنوشت بشر پنداشته شد.3 به عقيدة عامه ارواح خبيث، شيطان و موجودات وهمي سرنوشت آدمي را تغيير مي‌دهند و بخت انسان را سياه يا بسته مي‌كنند. بنابراين با انجام پاره‌اي اعمال جادويي مي‌توان بخت بسته را گشود.

مردم معمولاً در اوقاتي نزدیک به ایام جشن‌هاي قومي ـ ملي مانند نوروز، چهارشنبه سوري و سيزده‌بدر و شب‌هاي جمعه و احيا (29، 21 و 23 رمضان) و هنگام مراسم عقد و عروسي و ختنه‌سوران بخت‌گشايي مي‌كنند. مكان‌هايي مانند پاي‌ منار مساجد، امامزاده‌ها، ميادين شهر، كنار رودخانه‌ها و سبزه‌زارها، گرمابه‌هاي يهوديان و امثال آنها معمولاً در زمرة اماكن بخت‌گشايي بوده‌اند.4 مردم مناطق مختلف ايران با خواندن دعا و برخی آيات قرآني، گرفتن روزه، روضه‌خواني و نذر و نياز، يا به كار بردن اشيا و وسايلي كه جنبة نمادين داشتند، مانند توپ مرواريد در ميدان ارگ تهران، كه در قدیم زنان تهراني شب‌هاي چهارشنبه سوري روي لولة آن سوار مي‌شدند، يا باز كردن گره نخ و گشودن قفل، يا شكستن و پاره كردن چيزي، يا تكرار عملي در 3 يا 7 مرتبه و مانند آنها بخت بستة خود را مي‌گشودند.4

                                                      تلخيص از مقالة «بخت‌گشايي» دايرةالمعارف بزرگ اسلامي

    ج11، 1381ش، ص477 تا 480 نوشتة جعفر اسحاقي تيموري

 


مآخذ:

  1. كتيرايي، محمود. از خشت تا خشت. تهران: 1378، ص89، حاشيه.
  2. ونديداد. ترجمة محمدعلي حسني، حيدرآباد دكن: 1357ق/ 1948م، فرگرد 21، بند 1، فرگرد 5، بند 9.
  3. Iranica, III / 536- 537.

                                داعي الاسلام، محمدعلي. فرهنگ نظام. تهران: 1362، ص1/609- 610.
  4. وكيليان، احمد. رمضان در فرهنگ مردم. تهران: 1370، ص111- 112، 152- 153؛ شهري، جعفر. طهران قديم. 1371، ص4/139، 519؛ 3/364؛ هدايت، صادق. نيرنگستان. تهران: 1311، ص150؛ شكورزاده، ابراهيم. عقايد و رسوم مردم خراسان. تهران: 1363، ص85- 90
جعفر اسحاقی تیموری
تلخیص‌کننده: معصومه ابراهیمی