Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

برهان قاطع، از فرهنگ‌هاي فارسي به فارسي سدة 11 هجري قمري.

محمد حسين بن خلف تبريزي متخلص به برهان در 1062ق / 1652م آن را به نام سلطان عبدالله قطب شاه، هفتمين پادشاه شيعي مذهب و از سلاطين جنوب هند (حك 1035ـ 1038ق / 1626-1628م) در حيدرآباد دكن تأليف كرده است. چهار كتاب فرهنگ جهانگيري، مجمع الفرس، سرمة سليماني و صحاح الادويه اساس كار برهان در اين تأليف بوده‌اند.1 اين فرهنگ را مي‌توان نسخة بدل فرهنگ جهانگيري وليكن بدون توضيحات آن دانست.2 از لحاظ ترتيب، حرف اول لغت را «گفتار» و حرف دوم و سوم آن را «بيان» تشكيل مي‌دهد. در مقدمة كتاب نُه فايده آمده كه فايدة اول در بيان معرفت زبان دَري و پهلوي و فايدة نهم دربارة قواعد دستور املاست.3 به رغم آنكه بسياري از لغات را مؤلف برهان قاطع از دساتير گرفته، اما در هيچ يك از آنها به آن اشاره نمي‌كند.4 بزرگترين نقص برهان قاطع حذف شواهد شعري و نياوردن شاهد و مثال براي آنها است.5 از مزاياي اين فرهنگ بيرون كشيدن و يكجا گردآوردن لغات و تركيبات از فرهنگ‌ها و منابع ديگر است كه خواننده را از مراجعه به كتاب‌هاي لغت مختلف بي نياز مي‌كند. مجموع لغاتي كه در اين فرهنگ آمده بر حسب شمارش چند پژوهنده و بر اساس چاپ‌هاي مختلف، 19060، 19417، 20149، 20211، 20215 لغت است. چند كتاب از جمله سراج اللغات، اثر خان آرزو و قاطع برهان، از غالب دهلوي در ردّ و اعتراض به آن نوشته شده‌اند.6

 

مآخذ:

  1. مرادي، نورالله. مرجع شناسي. تهران: فرهنگ معاصر، 1372، ص 136.
  2. نصري‌، عبدالله. كارنامة دكتر معين. تهران: اميركبير، 1364، ص 141.
  3. نقوي، شهريار. فرهنگ نويسي فارسي در هند و پاكستان. تهران: ادارة كل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص 94 و 95.
  4. معين، محمد. مقدمه بر برهان قاطع. تهران: ابن سينا، چ 2، 1342، ج 1، ص 56 (مقدمه).
  5. حكمت، ‌علي اصغر. مقدمه بر برهان قاطع. ص نود (مقدمه).
  6. دبيرسياقي، محمد. فرهنگ‌هاي فارسي و فرهنگ گونه‌ها. ‌تهران‌: اسپرك، 1368، ص 142-145.
ابوالقاسم رادفر