Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بزرگ علوي (1282 ـ بهمن 1375ش / 1903ـ 1996م) داستان نويس، ‌مترجم.

بزرگ علوي يكي از مطرح‌ترين چهره‌هاي ادبيات معاصر در تهران در خانواده‌اي تاجر پيشه زاده شد.1 ابتدا در دارالفنون درس خواند.2 سپس در 1298 / 1303ش همراه پدرش به اروپا رفت و در آنجا تحصيلاتش را در رشتة تعليم و تربيت به پايان رساند.3 اندكي پس از درگذشت پدر به ايران بازگشت. در شيراز به آموزگاري پرداخت و از 1307ش در مدرسة صنعتي آلماني‌ها در تهران به تدريس مشغول شد.4 از 1308ش به بعد در پي آشنايي با صادق هدايت* و تقي اراني، از سران حذب توده، به فعاليت‌هاي ادبي و سياسي پرداخت و به گروه ادبي ربعه (متشكل از هدايت، مينوي* و فرزاد) و نيز گروه‌هاي كمونيستي پيوست.5 در 1316ش / 1937م ‌همراه گروهي كه بعدها به پنجاه و سه نفر شهرت يافتند، دستگير و زنداني شد. پس از آزادي در 1320ش حزب توده را پايه‌گذاري كردند. بزرگ علوي به عضويت در كميتة مركزي حزب توده درآمد. در 1332ش / 1953م به اتريش سفر كرد. به دنبال كودتاي 28 مرداد، او كه از جمله مبارزان عليه رژيم شاه بود، ناگزير به اقامت در برلين تا پيروزي انقلاب اسلامي گرديد.6 در آلمان، به تدريس ادبيات فارسي در دانشگاه برلين پرداخت و آثار بسياري دربارة ايران و ادبيات فارسي به زبان آلماني نوشت و داستان‌ها و رمان‌هاي مشهور نويسندگان معاصر ايران را به زبان آلماني برگرداند. او نقش مهمي‌در شناساندن ايران به آلماني‌ها و اروپايي‌ها ايفا كرد. در تمام اين سال‌ها ممنوع القلم بود و آثارش در ايران اجازة انتشار نداشت. پس از پيروزي انقلاب، به ايران بازگشت،‌ و مدتي بعد بار ديگر به برلين بازگشت و سرانجام در آنجا نيز درگذشت.7 از او آثار متعددي به يادگار مانده كه پاره‌اي از آن‌ها عبارتند از: الف) داستانها:پنجاه و سه نفر (1321ش / 1942م) كه يكي از دو محصول ادبي او در طول اسارتش در زندان است كه به توصيف احوال 53 تن از همراهانش مي‌پردازد. نثر اين داستان معمولي است و در پاره‌اي از عبارات آن ضعف‌ها و آشفتگي‌هايي ديده مي‌شود كه نشانگر شتاب نويسنده در يادداشت برداري و تدوين آنهاست.8چمدان (1313ش) كه نخستين مجموعة داستان‌هاي كوتاه بزرگ علوي است. نويسنده، ‌اين مجموعه را كه رنگ رمانتيسمي‌دارد، با تأثير از صادق هدايت نوشته است.9 جذّابيت اين مجموعه مرهون ضديت آشكار ـ اگرچه منفي ـ قهرمان داستان‌هاي آن با قراردادها و رسوم پذيرفته شده در اجتماع آن روزگار است.10چشمهايش كه چاپ نخست در 1328ش / 1949م انتشار يافت. توانايي بزرگ علوي را در نويسندگي به اثبات رساند. اگرچه اين رمان نيز از نگرش مرام سياسي علوي در آن سال‌ها بر كنار نيست، اما داستان عشق پاك و تعهدات اجتماعي و خويشتن‌داري استاد ماكان ـ‌ نقاش هنرمند و قهرمان اول داستان ـ از لغزش به شيوه‌اي دلنشين روايت شده است. نثر علوي در اين رمان ساده، پخته و صميمانه و انشاي او بي‌تكلف و گيراست.12ديو (1310ش) يكي از داستان‌هاي مجموعة‌ انيران است كه با همكاري صادق هدايت نوشته است. 5ـ روايت (1375ش). 6ـ مجموعه داستان سالاريها (1357ش / 1978م). 7ـ موريانه (1368‌ش / 1989م) كه آخرين كار اوست. 8ـ ميرزا (1357ش ـ 1978م) اين مجموعة ‌داستاني همراه با مجموعة سالاريها در زمان اقامت نويسنده در آلمان نوشته شده و در برلين شرقي به چاپ رسيده است. 9ـ نامهها و داستانهاي ديگر (1330ش / 1951 ـ 1952م) شامل مجموعه قصه‌هايي كه پيش از اين بيشتر آن‌ها در نشريات ادواري، به ويژه مردم به چاپ رسيده بود. اين مجموعه در پاييز 1332ش / 1953م مدال شوراي صلح جهاني را نصيب نويسنده كرد. 10ـ ورق پارههاي زندان (1320‌ش) كه مجموعة قصه‌هاي پخته‌اي در احوال چند تن از همبندهاي علوي است.13

بازتاب زندگي مردم در كارهاي علوي او را در شمار نويسندگان رئاليست مي‌آورد، اما در برخي داستان‌هايش تخيّل همراه با شيوة رمانتيسم مشهود است.14 از سويي بيشتر صاحب نظران او را پيشگام «داستان پليسي» در ادبيات فارسي دانسته‌اند، زيرا داستان‌هاي علوي معمولاً با يك گره آغاز مي‌شود. رمزي در آغاز هر داستان نهفته است و يكي از قهرمانان داستان ـ كه بيشتر راوي است ـ آن رمز را مي‌گشايد.15 بيشتر ايرادهايي كه بر علوي گرفته شده در ارتباط با داستان‌هاي اولية‌ اوست. در اين داستان‌ها وي مانند هدايت ـ در آثار اوليه‌اش ـ تحت تأثير احساسات شخصي خود، حدود داستان را تعيين مي‌كند. با اين تفاوت كه هدايت بر اساس نوعي جهان‌بيني دچار احساسات مي‌گرديد، اما علوي جهان‌بيني هدايت را نداشت و به همين سبب احساسات داستان‌هاي او مقطعي، زودگذر و بي‌ثبات‌اند.16 ب) ترجمهها:باغ آلبالو (1329ش / 1950م) اثر چخوف[1]. 2ـ حماسة‌ملي ايران تأليف تئودور نولدكه[2]. 3ـ دوشيزة اورلئان (1312 ش / 1933 م) از شيلر[3]. 4ـ كسب و كار ميسيز وارن (1329ش / 1950م) اثر برناردشاو[4] و ترجمه‌هايي ديگر.17

 

مآخذ:

  1. عابديني، ‌حسن. صد سال داستان نويسي در ايران. تهران: تندر، 1366، ج 1، ص 76 .
  2.  عبداللهيان، حميد. كارنامة نثر معاصر. تهران: پايا، چ 1، 1379، ص 52.
  3. حقوقي، محمد. ادبيات امروز ايران (1). تهران: نشر قطره،‌ چ2، 1377، ‌ص 89.5
  4. عابديني، ‌حسن. همان، ص 77.
  5. حقوقي، محمد. همان‌جا.
  6. عبداللهيان، ‌حميد. همان‌جا.
  7. همو، همان‌جا.
  8. رحيميان، هرمز. ادوار نثر فارسي از مشروطيت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، چ 1، 1380، ص 166.
  9. همان‌جا، ص165.
  10. عابديني، ‌حسن. همان، ص78.
  11. رحيميان، هرمز. همان، ص 167، 168.
  12. ياوري، حورا. «داستان بلند (رمان)»، ادبيات داستاني در ايران زمين (2). ‌زير نظر احسان يارشاطر، ترجمة پيمان متين، با مقدمة ابراهيم يونسي، تهران: اميركبير، چ 1، 1382، ص 67.
  13. ادبيات نوين ايران. ترجمه و تدوين يعقوب آژند، تهران: اميركبير، چ 1، 1363، صص 91ـ 93 (به اختصار).
  14. استعلامي‌، محمد. ادبيات دورة‌ بيداري و معاصر. تهران: دانشگاه سپاهيان انقلاب ايران، 2535، (1355)، ص 255
  15. عبداللهيان، حميد. همان، ص54.
  16. همان‌جا، ص55.
  17. احمدي، احمد و رزمجو، حسين. سير سخن. مشهد: باستان، 1345، ج 1، ص331.

    نيز نگ: دستغيب، عبدالعلي. نقد آثار بزرگ علوي. [بي جا]، نشر ايماء، 1378؛ دهباشي، علي. ياد بزرگ علوي. تهران: نشر ثالث، 1384.


[1]. Chekhov.

[2]. Nöldeke.

[3]. Schiller.

[4]. Shaw.

ابوالقاسم رادفر