Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بَلْعَمي ، ابوعلي (د 363 ق/ 974 م) وزير، اديب، تاريخ‌نگار و مترجم.

ابوعلي محمد فرزند ابوالفضل محمد بن عبيدالله/ عبدالله بلعمي (د330 ق/ 941 م) از وزراي سرشناس عهد ساماني بود.1 به سبب انتساب نياكانش به بلعمان از قراي مرو، به بلعمي اشتهار يافت.2 از تولد، دوران نوجواني و تحصيلات او اطلاعي در دست نيست، اما گويند كه افزون بر ادبيات و زبان‌هاي عربي و فارسي، در علوم فلسفي و رياضي نيز آگاه و ماهر بود.3  به قول سمعاني، با بزرگان ادب روزگار خود نظير ابوبكر محمد بن عباس خوارزمي طبرزي (د383 ق / 390 ق) روابط صميمانه و مكاتباتي داشت.4 اواخر دوران پادشاهي عبدالملك بن نوح ساماني (حك 343 ـ‌350 ق / 954 ـ 961 م) و احتمالاً در 349 ق با حمايت آلپتكين / آلبتكين (د 352 ق) سپهسالار سامانيان و مؤسس دولت غزنوي به مقام وزارت رسيد.5 پس از مرگ عبدالملك، وزارت منصور بن نوح ساماني (350 ـ 366 ق/ 961 ـ 977 م) را نيز به عهده گرفت.6 در 352 ق/ 963 م به دستور وي تاريخ الرُسُل و الملوك (تاريخ طبري) تأليف محمد بن جرير طبري (د 310 ق/ 921 م) را با اندكي دخل و تصرف به فارسي برگرداند.7 در نشر زبان فارسي نقش مهمي داشت. ادبايي چون ابونصر ظريفي ابيوردي و ابومحمد حسن بن علي مطراني در ستايش او اشعاري سرودند. شهرتش بيشتر مديون ترجمه تاريخ طبري است كه از كهن‌ترين و با ارزش‌ترين آثار نثر فارسي دري به شمار مي‌رود. ارزش اين كتاب از لحاظ ادبي و تاريخي است.8 تاريخ وفات او را 383 و 386 ق نيز ضبط كرده‌اند، اما صفا 363 ق را كه گرديزي در زين الاخبار آورده، درست‌تر مي‌داند.9

 

مآخذ:

  1. رازپوش، شهناز. «بلعمي»، دانشنامة‌ جهان اسلام. زير نظر غلامعلي حداد عادل، تهران: مركز دانشنامة جهان اسلام، چ1، 1377، ج4، ص51.
  2. صفا، ‌ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: ابن سينا ،چ6، 1347‌، ج1، ص619.
  3. احمدي، ‌احمد؛ رزمجو، حسين. سيرسخن. مشهد: باستان ، 1345، ج1، ص20.
  4. بلعمي، ‌ابوعلي محمد. ترجمة تاريخ طبري. با مقدمه و حواشي محمد جواد مشكور، تهران: خيام ، 1337، ص23 (مقدمه).
  5. بهراميان، علي. «بلعمي»، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، چ1، 1383، ج12، ص479.
  6. اثر آفرينان. زير نظر كمال حاج سيدجوادي، ‌با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، چ1، 1377، ج2، ص72.
  7. بلعمي، ‌ابوعلي محمد. تاريخ بلعمي ؛ تكمله و ترجمة تاريخ طبري. ‌به تصحيح محمد تقي بهار (ملك الشعرا)، به كوشش محمد پروين گنابادي، تهران: زوار، ‌چ2، 1353،‌ ج1، ص18، 19.
  8. رازپوش، شهناز. همان، ص52.
  9. صفا، ذبيح‌الله. همان‌جا.
ابوالقاسم رادفر