Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

بهارستان، نام مجموعة باغ، بنا، ميدان و خيابان از سدة 13 ق / 19 م در مركز تهران كنوني.

ميدان بهارستان در زمان فتحعلي شاه قاجار*، جلو خان باغ نگارستان بود. از جنوب غربي به باغ نظاميه و از شرق به زمين‌هاي باير راه دوشان تپه منتهي مي‌شد.(1) از آن زمان تا 1311 ش جايگاه برگزاري مراسم قرباني شتر در عيد قربان بود.(2) محمدحسن خان سردار ايرواني، حاجي علي خان حاجب‌الدوله مراغه‌اي و پاشا خان امين الملك، پيش از ميرزا حسين خان سپهسالار مشيرالدوله* مالك زمين بهارستان بودند.(3) سپهسالار از 1289-1296 ق / 1872-1879 م در آنجا بناهايي مانند، مسجد، مدرسه، باغ و عمارت ساخت و قنات مهران را وقف مسجد و مدرسه كرد.(4) بهارستان به نام‌هاي باغ ارم (ماده تاريخ 1296 ق)، خانة مشيرالدوله و عزيزيه (سكونت‌گاه عزيزالسلطان مليجك دوم)(5) ناميده مي‌شده است. نام بهارستان را به قولي سپهسالار(6) و به قولي ديگر ناصرالدين شاه بر اين مجموعه گذارد.(7) ميرزا مهدي خان شقاقي ممتحن‌الدوله، فال يوس بواتال[1]، استاد حسن معمار قمي، آقا وجيه سپهسالار ثاني، استاد غلام سرساختكار و ميرزا علي‌اكبر سنگ تراش از طراحان و معماران اين مجموعه بودند،(8) و هر يك سهمي در ساختن آن داشتند. اين مجموعه با سبك معماري ايراني دورة قاجار و با بهره‌گيري از طرح‌هاي معماري اروپايي و عثماني ساخته شده است. نماي سه دري با استفاده از تزيينات آجري، گچ كاري و آيينه كاري در عمارت و كاربرد كاشي هفت رنگ لعاب‌دار با تزئينات طبيعت گرا و انسان‌گرا در مسجد از مشخصه‌هاي اين مجموعه است. حوض‌خانه، سرسرا، تالار بلور (آيينه)، سفره خانه (تالار پارلمان) و سردر از بناهاي اوليه و بخش‌هاي الحاقي غربي مانند بانك و چاپخانة مجلس، و در شرق كتابخانه و كاخ عزيزيه از بناهاي متأخر بهارستان بودند كه سپهسالار و پس از او همسرش قمرالسلطنه (ماه تابان خانم) و ميرزا يحيي خان مشيرالدوله، برادرش، ساختند و يا تكميل كردند.(9) مسجد و مدرسة سپهسالار كه بعدها به نام ناصري و در دورة جمهوري اسلامي به نام شهيد مطهري خوانده شد، از بخش‌هايي مانند گنبد رفيع، مقصوره، صحن چهار ايوانه، حوض خانة چهل شير آب، شبستان و مناره‌هاي چندگانه تشكيل شده‌اند. طاق هفت كاسه معلق كه جعفر خان معمارباشي كاشاني ساخت از شاهكارهاي مسجد سپهسالار است.(10)

سپهسالار سي سال پيش از مشروطه گفته بود: «با چشم خود مي‌بينم اينجا، پارلمان ايران خواهد شد»،(11) پس از پيروزي نهضت مشروطه عمارت بهارستان محل تشكيل مجلس شوراي ملي* شد (شوال 1324 ق / نوامبر 1906 م) و عبارت «عدل مظفر» (مادة تاريخ تأسيس مجلس، 1324) به آب طلا همراه لوح مدور «دارالشوراي ملي ايران» بر سردر بهارستان نصب شد.(12) برخي(13) به اشتباه ميرزا محمدرضا كلهر را كه در 1310ق / 1892م، 14 سال پيش از مشروطيت فوت كرده(14) خطاط اين كتيبه دانسته‌اند. با تشكيل 24 دورة قانون‌گذاري تا 1357 ش و برخي تحولات سياسي ـ اجتماعي بهارستان دستخوش دگرگوني‌هايي شد: ترور امين السلطان اتابك (رجب 1325)(15) در جلو عمارت بهارستان، شليك توپ‌هاي نيروي قزاق به فرمان محمدعلي شاه (جمادي الاول 1326 ق/ )(16) كه با غارت و ويراني بهارستان همراه بود. استقرار شوراي انقلاب مشروطه پس از فتح تهران و تلاش براي بازسازي بهارستان زير نظر ارباب كيخسرو شاهرخ، متولي مجموعة بهارستان از جمله اين دگرگوني‌ها بود.(17)    

در 18 آذر 1310 ش بهارستان در آتش سوخت.(18) در بازسازي آن در دورة رضا شاه* تغييراتي در نماي ظاهري عمارت، مطابق با سبك‌هاي معماري باستان داده شد. سردر بهارستان را خراب كردند و به جاي آن سردر فلزي با مجسمه‌هاي شير و خورشيد گذاشتند و مجسمة فرشتة آزادي را در باغ بهارستان برپا كردند.(19)

برآمدن زمزمة جمهوري‌خواهي رضا خان (1304ش)، تحصن‌هاي مختلف در بهارستان، ظهور نهضت ملي كردن نفت* و پيروزي آن (اسفند 1329ش)، قيام سي‌ام تير ماه 1331ش در حمايت از دكتر مصدق*، سخنراني دكتر حسين فاطمي در بهارستان در مخالفت با نظام سلطنتي (25 مرداد 1332ش) و ترور حسنعلي منصور (بهمن 1342ش) از مهم‌ترين رخدادهاي دورة پهلوي در ميدان بهارستان بودند.(20) پس از انقلاب اسلامي،* كميتة مركزي انقلاب در بهارستان تشكيل شد مجلس به محل مجلس سنا انتقال يافت. پس از آتش‌سوزي ساختمان در آذر 1373 ش، بهارستان دوباره مطابق طرح دورة پهلوي بازسازي شد.(21) با افتتاح ساختمان جديد مجلس در آنجا، مجلس شوراي اسلامي دوباره به آنجا انتقال يافت (1383ش).

نيزنك: سپهسالار، ميرزا حسين خان، نهضت مشروطه، مجلس شوراي ملي، نهضت ملي نفت، دكترمحمد مصدق.

 

مآخذ:

  1. انوار، عبدالله. «باغ نگارستان»، كتاب تهران. گردآوري سيما كوبان، تهران، روشنگران، 1373، ج 4، ص 16.
  2. بلاغي، حجت. تاريخ مركز تهران و مضافات. قم، بي نا، 1350، ص 250.
  3. Saidi Sirjani.A. A. "Baharestan", Encyclopeadia Iranica, London and New York. Routledge and Kegan Paul, 1989. V. 3, P. 480.
  4. تكميل همايون، ناصر. «قنات وقفي مهران در مسجد و مدرسة سپهسالار»، پيام نيرو. تهران: وزارت نيرو، ش 28، آبان 1376، ص 77.
  5. منفرد، افسانه. «بهارستان»، دانشنامة جهان اسلام. تهران: بنياد دايرةالمعارف بزرگ اسلام، 1375، ج 4، ص 707.
  6. انوار، عبدالله. «باغ سردار»، كتاب تهران. گردآوري سيما كوبان، تهران: روشنگران، 1370، ج 1، ص 42.
  7. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من، يا تاريخ اجتماعي ايران در دوره قاجاريه. تهران: زوار، 1321، ج 1، ص 499.
  8. ممتحن‌الدوله شقاقي، ميرزا مهدي خان، خاطرات ممتحن‌الدوله. به كوشش حسينقلي شقاقي، تهران: اميركبير، 1353، ص 234؛ وحيدنيا، سيف‌الله، «عدل مظفر و تاريخچة آن»، مجلة خاطرات وحيد. دورة نهم، ش 3، خرداد 1350، ص 479.
  9. انوار، «باغ سردار»، ص 44.
  10. ذاكرزاده، اميرحسين، سرگذشت تهران. تهران: قلم، 1373، ص 103.
  11. ايرواني، محمد آقا. «تاريخ مشروطة ايران»، دو رساله دربارة انقلاب مشروطيت ايران. به اهتمام عبدالحسين زرين‌كوب، روزبه زرين كوب، تهران: سازمان اسناد ملي، 1380، ص 106.
  12. مجلس شوراي ملي، مذاكرات اولين دورة قانونگذاري. تهران: روزنامة رسمي، 1325، ص 20.
  13. منفرد، همان. ص
  14. بياني، مهدي. احوال و آثار خوش‌نويسان. تهران: دانشگاه تهران، 1348، ج 3، ص 731.
  15. روزنامة مجلس. سال اول، ش 17، 23 رجب 1325.
  16. ايرواني، همان. ص 108-91.
  17. كيخسرو شاهرخ، يادداشت‌هاي كيخسرو شاهرخ. به كوشش جهانگير اشيدري، تهران: پرچم، 1355، ص 213؛ مليجك، غلامعلي خان عزيزالسلطان، روزنامة خاطرات مليجك. به كوشش محسن ميرزايي، تهران: زرياب، 1376، ج 2، ص 1386.
  18. روزنامة اطلاعات. 18 آذر ماه 1310.
  19. ضرغام، جمشيد. «تنديس آزادي»، مجلة خاطرات وحيد. سال دهم، ش هشتم، خرداد 1351، ص 17.
  20. براي آگاهي بيشتر: موحد، محمدعلي. خواب آشفتة نفت. تهران: كارنامه، 1378، 2 جلد.
  21. براي آگاهي بيشتر: مهندسان مشاور باوند. طرح مرمت و بازسازي مجلس شوراي ملي، سازمان مجري ساختمان‌ها و تأسيسات دولتي و عمومي، 1374، 2 جلد.

[1]. Falius Biotal

حسن باستانی‌راد