Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تاج ، سربند٭یا کلاه٭جواهرنشان و کنگره‌دار که پادشاهان معمولاً در مراسم رسمی بر سر مي‌گذاشتند.

ایران باستان٭: در ابتدا تاج‌ها بیشتر به شکل سربندی بودند که جلوی آن مثلثی شکل بود. نقش یکی از قدیمی‌ترین این گونه تاج ها را، سال‌ها پیش از مهاجرت آریاییان به ایران می‌شناسیم.1 گاه شکل آنها مخروطی بود و يك گوی در بالای خود داشت.2 یکی از قدیمی‌ترین تاج‌های کنگره‌دار را بر سر زنی از ایلام باستان می‌توان دید.3 مادها نیز تاج‌های کنگره‌دار بر سر مي‌گذاشتند.4 حتی نوعی تاج را که بعدها به تاج شیاردار هخامنشی معروف شد، در ابتدا مادها استفاده مي‌كردند.5 در دورة هخامنشیان كاربرد تاج، گسترش بسیاری یافت. این تاج‌ها یا به‌صورت سربند کنگره‌دار با نقوش تزئینی بود که دور سر قرار مي‌گرفت و وسط سر خالی می‌ماند، مانند تاج داریوش اول6 و یا تاجي شیاردار و بلند بود که تمام سطح سر را می‌پوشاند.7  در دورة اشکانیان این تاج‌ها اغلب دو روبان پهن و بلند داشتند که آنها را دور سر مي‌بستند و سر آنها در پشت سر آویخته می‌ماند.8 زنان اشکانی نیز نوعی از این تاج‌ها را بر سر می‌گذاشتند.9 ساسانیان گوش پوش‌هایی بیضی شکل و بلند به تاج‌های خود اضافه کردند.10 هر چند هنوز تاج‌های بدون گوش پوش را نیز به كار می‌بردند.11 نوعی از این تاج‌ها، کنگره‌هایی بلندتر داشتند،12 و نوع دیگر کلاهی مخروطی شكل بودند که نوک بالای آن که به طرف جلو مي‌خمید، به سر حیوانی دوشاخ و یا سر عقابی مي‌انجاميد.13 از نیمه‌های دولت ساسانی به بعد، کم کم نوعی تاج متداول شد که جلوی آن کنگره‌دار بود و کناره‌ها و پشت آن به جای کنگره، بال‌های پرنده‌ای قرار داشت.14 پس از مدتی به جلوی این نوع تاج، نقش هلال ماه و ستاره افزوده شد.15

ابتدای اسلام تا مغول : برخی اعراب به عمامه٭های زربفت گوهرنشان بزرگان خود، قبلاً تاج مي‌گفته‌اند: «العمائم تیجان العرب».16  ظاهراً نعمان، یکی از ملوک حیره که از دست‌نشاندگان ساسانیان در جنوب بین النهرین بود، تاجی از هرمزد چهارم، پادشاه ساسانی دریافت کرده بود.17 افشین سردار ایرانی خلیفة عباسی شد، تاجی طلایی و جواهرنشان داشته است.18 او از نخستين سرداران ایرانی بعد از اسلام و عمرو بن لیث نیز ظاهراً از اولین حاکمان ایرانی بعد از اسلام بودند، که از چنین تاج‌هایی استفاده مي‌کرده‌اند.19 یکی از قدیمی‌ترین تاج‌های این دوره، که نقش آن به ما رسیده، تاج شاه سامانی است که آویزه‌هایی در جلو خود داشت.20 آل بویه نیز به طور گسترده از نمونه تاج‌های رايج در دورة ساسانیان تقلید مي‌کرده‌اند،21 مسعود غزنوی تاج بلندی داشته که ظاهراً آن را بالای کلاه خود قرار می‌داده است.22 سلاجقه نیز تاج‌هایی بر سر مي‌گذاشته‌اند.23 برخی از زنان نوعی پیشانی بند بر سر می‌گذاشتند که جلوی آن مثلثی و تاج مانند بود.24

 

مغول تا عصر حاضر: مغولان25 و به ویژه تیموریان،26 از تاج‌های کنگره‌دار طلایی در طرح‌های مختلف استفاده می‌کردند. این تاج‌ها در حقیقت سربندهایی طلایی و مرصع بودند که بر کلاهی که سر را مي‌پوشاند، قرار می‌گرفت. این تاج‌ها اغلب با پرها و دسته‌هاي موی سیاه و نگین‌هایی رنگی تزئین شده بودند. گاه برخی از نوازندگان،27 و یا حتی صفویان نیز از این تاج‌ها استفاده می‌کردند.28 گاهي زنان نوعی تاج که پرنده‌ای در بالایش نصب شده بود،29 و یا تاجی که با پرهای طاوس تزیین شده و دنبالة آن پشت گردن را می‌پوشاند، 30 یا تاج‌های کنگره‌داری که دنبالة پیچ‌دار و خمیده‌ای در پشت خود داشت، بر سر می‌گذاشتند.31 تاج نمد، تاج مولوی و تاج دوازده َترک برخي فرقه‌هاي دراويش كه وصله‌هایی سیاه، سفید، سبز و کبود به آن دوخته بودند و يا آيه‌هايي از قرآن یا نقش‌هایی رمزی مثل کلید بر آن نشانده بودند و گاه به دور آن دستاری هم می‌بستند، چيزي جدا از تاج کنگره‌دار پادشاهان است.32 چنان که تاج قزلباش درحقیقت چیزی نبود جز دستاری پیچیده به دور کلاه‌خودی نوکدار و مخروطی شکل.33 در دوره‌های بعد تاج‌ها قدری بلندتر شدند و از حالت سربند به شکلی درآمدند که تمام روی سر را می‌پوشاند. در دورة افشار، تاج‌ها بیشتر، بي کنگره یا با کنگره‌های ریزتر و کوچک‌تر بودند.34  تاج قاجار،٭ تاجی کنگره‌دار و بلند بود که آن را با انواع نگین‌های رنگی کوچک و بزرگ و جقه و پَر مي‌آراستند. رنگ این تاج‌ها، اغلب طلایی، سبز یشمی، قرمز، و مانند آن بود.35 تاج پهلوی ِاول تاجی کنگره‌دار با کلگی قوسی شکل و تماماً به رنگ قرمز مخملی بود که با نگین‌های سفید، سبز و مانند آن تزیین شده بود، و نقشی شبیه به خورشید در جلو به همراه آن پری سفید با مروارید داشت. این همان تاجی است که رضا شاه در14 اردیبهشت 1304 رسماً با آن تاجگذاری کرد.36 

نک : کلاه

 

مآخذ :

1.                  Amiet,P.Glyptique Susienne, Paris: 1972, vol 1, P.196, vol 2, pl. 144, no 1530-1531; Spycket, A. Les figurines de Suse, MDAI, lil, Paris, Gabalda, 1992, Pp.76, 82, pl. 54, 57, no 390, 418-420.

اثر مهر و نیم تنه تندیس مرد از شوش، هزاره دوم پ م.

2.                  Amiet, P. Elam, Paris: 1966, Pp. 284-286,308-309, fig 213, 232. A.

سنگ یادمان از دوره سوکل َمخ ها، موزه لوور.

3.                  Herzfeld, E. Archaeological history of  Iran, London: 1935, p. 5, pl. 4.

نقش برجسته صخره‌ای ایلامی در نقش رستم فارس،حدود سده 9- 7 پ م.

4.                  Dalton, O. The Treasure of  the oxus with other examples of  early oriental metal work, London: 1964, p.16, pl.13, fig38; Pope, A. U. Asurvey of Persian art , ed, P. Ackerman, Oxford, 1938-1939,vol 4, pl. 124, no D.

اولی تندیسی از گنجینه جیحون، دومی اثر مهر هخامنشی.

5.                  Herzfeld, E. Iran in the ancient east, London- New York: 1941, p. 183, fig 297.

نقش برجسته صخره ای « میان کل » Miyan Kal در نزدیکی سرپل زهاب، معروف به نقش « آنوبانی نی» پادشاه لولوبی

6.                  Pope. 1938, vol 4, pl. 123, no L, pl. 125, no J-G-H.

اثر مهر هخامنشی، مجموعه Cooke و نقش روی سه سکه نقره شکل Siglos، موزه لندن.

7.                  Roaf, M. Sculptures and sculptors at Persepolis, IRAN: xxi, 1983, pl 18a-d, 23a-i, 29a-i, 30a-l, 31, 40, 41, 47b-c.

تخت جمشید، پلکان آپادانا، نقوش نگهبانان و نیزه داران.

8.                  Vandan Berghe, L., K, Schippmann. Les reliefs rupestres d'elymaїd (Iran) de L'epoque Parthe, Gent: 1985, Pp. 32-38, 125-130, pl. 1-6, fig 1.

نقش برجسته صخره‌ای خونگ نوروزی Hung-i Nauruzi (خونگ اژدرHung-i Aždar) در شمال ایذه.

9.                  Sellwood, D.Coinage of Parthia, 2nd ed, London: 1980, p.240, type 74, no 74.2 ; Ghirshman, R.Iran. Parthes et sassanides, Paris: Gallimard, 1962, p. 96, fig 107a.

نقش پشت سکه چهاردرهمی اردوان؛ سری مرمرین از شوش، سده اول م، موزه ایران باستان.

10.              GÖbl, R. Sasanian numismatics, Tr. P. Severin (of Germany) Würzburg, 1971, p.75, pl. 2, no 21-23, p.76, pl. 3, no 45.

نقش روی سکه‌های شاپور اول و بهرام اول، موزه لندن، مجموعةگوبل، مجموعةعزیز بگلو.

11.              Ibid, Pp.75-76, pl. 2, no 29-31.

نقش روی سکه‌های شاپور اول، موزه لندن، مجموعه عزیز بگلو.

12.              Ibid, p.75, pl. 2, no 29.

نقش روی سکه شاپوراول، مجموعه عزیز بگلو.

Ibid, p. 76, pl. 2, no 34, pl. 4, no 54-56.

نقش روی سکه‌ای بهرام اول،نرسه و شاهان دیگرساسانی، موزه لندن، مجموعه عزیز بگلو.

13.              Flandin, E, Coste, P.Voyag en Perse pendant les années 1840 et 1842, Paris, Gide et Bandy, 1843-1854, vol 1, pl.54.

تندیس سنگی شاپور اول در غاری در چند کیلومتری بیشاپور فارس.

14.  اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین. تاب الاغانی، اعداد، مکتب تحقیق،بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1414-1415 ق/ 1994م، الطبعة الاولی، ج 4، ص 546؛ ابن هشام، عبدالملک و محمد بن اسحاق. السیرة النبویه، طبع مصطفی السقاء، ابراهیم الابیاری، عبدالحفیظ  شلبی،مصر، 1936م ، ترجمه و انشای فارسی، رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانی، تصحیح و مقدمه، اصغر مهدوی، تهران: خوارزمی،1360، ج2، ص 779؛ ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، داربیروت، 1385ق/ 1965م،ج 2، ص193

15.         پورداود، ابراهیم. هرمزد نامه، تهران: 1331،ص 306-307. 

Noeldeke, Th.Geschichte der Perser und Araber, Leiden, 1879, P. 316

16.     مسعودی، ابی الحسن علی. مروج الذهب و معادن الجوهرفی التاریخ، بتحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید،الطبعة الثالث، قاهره: 1377 ق/1958 م، ج 4، ص 59 .

17.         گردیزی، ابوسعید عبدالحی. زین الاخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی،تهران: دنیای کتاب، 1363، ص 316 .

18.              Wilkinson, C, K.Nishapur, some early Islamic buildings and their decortion, New York, 1986, P.207, fig 240.

نقاشی سوارکاری بر دیوار، قصر سبز پوشان،نیشابور،سده 3-4 ق/ 9-10 م.

19.              Miles, G.A portrait of the Buyid prince Rukn al-Dawla, ANSMN, vol xi, 1964, Pp. 283-293.

 نقش شاهی بر نشان یادبود نقره‌ای،ضرب ری،351 ق/962 م.

20.         مسعودی. ج 4، ص 382  مقایسه شود با حوادث گرگان در سال 98 . ابن اثیر، ج 8 ، ص 302.

21.   بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین. تاریخ بیهقی، به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران: سعدی، 1368، ج1، ص 39 ; گردیزی، ص 431-432.

22.              Pope, A.U.A survey of Persian art, ed, P.Ackerman, Tehran, 1964-1967.

vol 12, Pp. 1308-1341.

23.              Pope. vol X, p. 686.

 نقش روی بشقاب، ساوه، در تصرف پریش- واتسون.

24.              Blair, S.A compendium of chronicles, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art, ed, J.Raby, Oxford university press, vol XXVII, 1995, Pp. 74-75,81-84 fig 39,47,48 ; Gray, B.La peinture Persane, Genève, 1977,Pp.28-32, 46-51,57-58, 61-64.

 نسخه جامع التواریخ، تبریز: ورقه‌های 276a ، 288a ،289a  ،  مجموعه خلیلی؛ ورقی از نسخه شاهنامه دموت، تبریز. موزه هنرهای زیبای بوستون، n. 30.105 ;  نسخه دیوان خواجوی کرمانی، بغداد. موزه لندن، لوندرز،Add.18113  ، پشت ورقه 26 ؛ ورقی از نسخه شاهنامه ( وزیر قوام الدین )، شیراز: بالتیمور، گالری هنر والترز،W.477 ؛ نسخه مونس الاحرار، شیراز: متروپولیتن، n.57-51-25؛ مقایسه شود با تاج مرصع غازان خان، رشید الدین،فضل الله همدانی. جامع التواریخ، به تصحیح و تحشیه محمد روشن، مصطفی موسوی، تهران: البرز،1373، ج2، ص 1305؛ تاج مرصع علاء الدین ترمشیرین سلطان ماوراء النهر، ابن بطوطه،شرف الدین ابوعبدالله. سفرنامه، ترجمه محمد علی موحد، تهران: علمی و فرهنگی، 1361، ج 1، ص420؛ تاج ابوسعیدی ارپا خان، حافظ ابرو، شهاب الدین عبدالله هروی. ذیل جامع التواریخ رشیدی، به اهتمام خانبابا بیانی، تهران: انجمن آثار ملی،چاپ دوم، 1350،ص 190.

25.              Maddison, F; E.S.Smith. Science, tools & magic, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art, ed, J.Raby, Oxford university press, vol XII, 1997. p. 178, no 117.

مینیاتور، مجموعه خلیلی،Mss 975 f 8b ؛ عکاشه، ثروت، موسوعة التصویرالاسلامی، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، الطبعة الاولی،1999م، ص205-206 ،213 ، لوحه‌های 262 ، 265-267 ، 279 ، به ترتیب، خمسه دهلوی، دارالکتب مصر، مهرو مشتری،  دیوان حافظ؛ تاجگذاری تیمور در بلخ، گروسه، رنه. امپراطوری صحرانوردان، ترجمه و تحشیه عبدالحسین میکده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1353،ص 68 ، مقایسه شود با کلاه ابریشمی و فیروزه نشانی که اوزون حسن به بارباروی ونیزی داد، ونیزیان ( دالساندری،باربارو،و...) سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: 1349، ص 67.

26.              Nizami.Ganjevi,Khamsa miniatures.

انتشارات یازیچی،باکو، 1983 م.

no 2,44

27.  خمسه نظامی؛ شاهنامه های کاخ گلستان،  716 ، ص 4-۳ ، مجالس اول و دوم؛  و 2173 ، ص 1-2 ، مجالس اول و دوم ؛ شاهنامه‌های موزه رضا عباسی، 1971 ، ص 814 ، مجلس هفدهم؛ مقایسه شود با حافظ ابرو، ج1 ، ص 17 ،181 ، ج2 ، ص780 ، 825 ، 846 ؛ در مورد مراسم و نحوه تاجگذاری شاهان صفوی، نک: کمپفر، ص30 ، 47-  56؛ طاقیه شاهی هفت کنگره داربودن تاج علاء الدوله رهبر ذوالقدر، عالم آرای  صفوی، مولف ناشناخته، به کوشش یدالله شکری، تهران: اطلاعات، 1363، ص67 ،109.

28.  ورقی از نسخه شاهنامه، تبریز، و ورقی از نسخه‌ای دیگر، هر دو  برلین،Diez , A.fol  .7o,s.2,19 لصراف، شهاب. الفروسیة، الریاض، المکتبة العربیة السعودیة، 1421 ق، ج2، صص76- 77 ، لوحه 63- 64 ; مقایسه شود با تاج مرصع خاتون. ابن بطوطه،  ج1، ص 390. 

29.  عکاشه. ص 196 ، لوحه 232 ، خسرو و شیرین نظامی، سن پترزبورگ ; مقایسه شود با هدایای الغ بیک به گوهرشاد، شامل رخت‌های سقرلاط و قطیفه قرمز، حافظ ابرو، ج2 ، صص 745 ، 946 ، مقایسه شود با گزارش باربارو، و نیزیان، ص 86. 

30.   شاهنامه شاه اسماعیل، تک برگ، موزة رضا عباسی، ش 2848 ; عکاشه، ص214-218 ، لوحه 290 ، شاهنامه شاه تهماسب، موزه متروپولیتن.

Gray, Pp. 142-145,153-154.

هفت اورنگ جامی، گالری فریر، واشنگتن، No.46.12 ، ورقه 47 ; خمسه نظامی، موزه فیلادلفیا، ص 33 ، مجلس سوم.

31.  « در وصله‌هایی که صوفیان و درویشان برسر می‌نهند » فصل هشتم از کتاب فتوت‌نامة  سلطانی. کاشفی سبزواری، فتوت‌نامه سلطانی( در مجموعه رسایل جوانمردان) تصحیح محمد جعفر محجوب، مقدمه و خلاصه فرانسوی هانری کُربَن، انستیتو فرانسوی تهران، 1352، ص 184-195.

32.  رویای سلطان حیدر در عالم آرای صفوی آمده است، ص 30-31. به هرحال رویایی شبیه به رویای سلطان حیدر را در باب تاج، در مورد شیخ صفی الدین اردبیلی نیز نوشته اند به نظرمی رسد، سابقة این تاج، قدیمی‌ترباشد. سیدفیروز شاه زرین کلاه و محمد حافظ، هر دو از اجداد شاه عباس، و از نظر زمانی مقدم بر شیخ صفی الدین اردبیلی، تاج زرین بر سر داشته‌اند. سلطان علی، این تاج را در گیرودار جنگ ها، سرانجام از سرخود برداشته و بر سر برادرش، اسماعیل، شاه آینده ایران. نهاد، همانجا، ص ۳ ، 6 ، 13 ، 37 ;  ونیزیان، ص 326 ، 364-365 ، 414- 429 ;

Gray. Pp.136-137.

دیوان حافظ، کمبریج، مجموعه پریوه.

33.              Maddison-Smith.Pp. 28-29.

کپی شاهنامه، ظاهراً دربار مغولان هند، حدود 1204-1205 ق/1790 م، مجموعه خلیلی ، Mss 145 f 75a ;

 Ker Porter, S.R.Travels in Georgia, Persia, Armenia, ancient Babylonia etc. 1817-1820. London, 1821-1822, vol.I, Pp. 325-326.

34.  نقاشی‌های روی سرتاقچه‌های گچی مقرنس کاری شده، کار اصفهان،  مجموعه نخست وزیری. ذکاء، یحیی و محمد حسن سمسار. آثار هنری ایران در مجموعه نخست وزیری. انتشارات نخست وزیری، 1357،ص77 ; شاهنامه کاخ گلستان. ش1915، ص642،763، مجالس بیست و نهم و سی و سوم؛ شاهنامههای موزه رضا عباسی. ش 1-67 ، 70 ، ص 353 ، مجلس بیست و دوم؛ ش 1-50 ، ص181، 388، مجالس دهم و هفدهم؛ سودآور، ابوالعلاء. هنر دربارهای ایران. ترجمة ناهید محمد شمیرانی، تهران: کارنگ،1380، ص 385-389 ، شd  155 ، 158 ، آب تنی کردن شیرین و دیگری تصویر فتحعلی‌شاه روی بوم؛ مقایسه شود با توضیحات: 

Jaubert, P.Voyage en Armenie et en Perse, Paris, part 19,26.

35.  آذری، عباسقلی. تاریخ مصور رضاشاه.1345، چاپخانة بانک بازرگانی، ص54-55، بنی احمد، احمد. راهنمای تاریخ شاهنشاهی ایران. تهران: 1345،ص152; برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد تاج ، نک: دهخدا،علی‌اکبر، امثال و حکم، امیرکبیر، 1363، ج 1، ص532.

محمدرضا چیت‌ساز