Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تاريخ و جرائد و مجلات ايران، اثري از محمد صدرهاشمي [*][1284-1344ش]. (نادره كاران، ص154)

محقق و روزنامه‌نگار برجستة اصفهاني در چهار مجلد. اين اثر مفصل‌ترين پژوهش در تاريخ مطبوعات ايران و نشريات فارسي است كه در خارج از كشور به چاپ رسيده و مشتمل بر فهرست كامل مطبوعات فارسي از 1253ق [سال انتشار نخستين روزنامه در ايران] تا 1320ش است. (صدرهاشمي1/35 نادره‌كاران، ص154) مؤلف قصد داشت پس از اتمام كار به تأليف كتابي در وصف نشريات منتشره پس از 1320ش بپردازد اما بر اثر بروز موانعي از اين كار دست كشيد. تاريخ جرائد و مجلات به ترتيب الفبايي منظم شده و نخست بار در چهار جلد به شرح زير در اصفهان به طبع رسيده است: جلد اول حرف آ و الف در 351 ص در آذر 1327ش، جلد دوم از حرف ب تا ر در 339 ص در دي 1328ش، جلد سوم از حرف ز تا ظ در 189 ص در اسفند 1329ش و جلد چهارم از ع تا ي در 344 ص در 1332ش. (نادره‌كاران، ص154) در مجموع چهار جلد اين اثر تعداد 1186 روزنامه، هفته‌نامه، مجله و ساير انواع نشريه معرفي شده است (صدرهاشمي4/344). از اين تعداد 600 نشريه در تهران، 100 نشريه در تبريز، 75 نشريه در شيراز، 22 نشريه در هند، 10 عنوان در قاهره، 7 نشريه در استانبول و تعدادي در آلمان و افغانستان منتشر مي‌شدند. در جلد اوّل، مؤلف مقدمة مفصلي پيرامون نشريات ايران و شروع انتشار مجله در روزنامه در ايران و نشريات فارسي خارج كشور آورده و از مشكلات خود در راه تدوين اين كتاب سخن رانده است. (نك مقدمة جلد اوّل، ص2-35) در تنظيم الفبايي كتاب هرجا اسامي مشابه وجود داشته، تقدم و تأخر انتشار رعايت شده است. مؤلف در ذيل به عنوان هر يك از اين نشريات شرحي دربارة مديران و احوال آنان، سال تأسيس، سنوات انتشار و برخي مشخصات فني چون قطع، نوع حروف و نوع چاپ و امثال آن به دست ‌مي‌دهد. همچنين اطلاعات ارائه شده دربارة محتويات و مندرجات نشريه و وابستگي آن به ارگان‌ها و احزاب سياسي و پاورقي‌هاي چاپ شده در نشريات بسيار مفيد و ارزنده است. با همة كوشش‌هاي مؤلف كتاب او نقائصي دارد. چنان‌كه مرتضي سلطاني يكي از كارشناسان كتابخانة مركزي دانشگاه تكمله‌اي تحت عنوان «فهرست روزنامه‌هاي فارسي از 1267ق تا 1320ش بر آن نوشت و فريد قاسمي پژوهشگر مطبوعات در آثار خود نشان داد كه حداقل عنوان 80 نشريه از كتاب صدرهاشمي افتاده است. تاريخ جرائد و مجلات ايران هنوز هم جزو منابع مهم و دست اول تاريخ نشريات ايران شمرده مي‌شود و مرجع تمامي كساني است كه در اين مقوله به پژوهش مي‌پردازند. اين كتاب در 1364ش در اصفهان تجديد چاپ شد.

مآخذ:

افشار، ايرج. سواد و بياض. تهران: 1344، دهخدا، ص287-289 ؛ همو، نادره كاران. به كوشش محمود نيكويه، تهران: 1383، ص154-155؛ صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرائد و مجلات ايران. اصفهان: 1363و 1364، انتشارات كمال، مقدمه و جاهاي مختلف؛ سلطاني، مرتضي. فهرست روزنامه‌هاي فارس در مجموعه كتابخانة مركزي دانشگاه. تهران: 1354، مقدمه.

[*] . تاريخ تولد صدر هاشمي در همه منابع به سال شمسي 1284 ذكر شده است.

سیدعلی آل‌داود