Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تاريخ جهانگشاي جويني، كتابي دربارة تاريخ مغول و نيز، خوارزمشاهيان*و اسماعيليان* به زبان فارسي، تأليف عطاملك بن محمد جويني* (623- 681ق/ 1226- 1282م)

عطاملك از خاندان جويني، ديوانسالاران اوايل دورة ايلخانان،* در 650- 658ق اين كتاب را تأليف كرده و ديده‌ها و شنيده‌هاي خود را در 3 مجلد به اين شرح تدوين كرده است: 1) تاريخ چنگيز: سلطنت اوگتاي‌قاآن و گيوك‌خان؛ 2) تاريخ خوارزمشاهيان، قراختاييان، گورخانيان، سرگذشت حكام و شحنگان مغول در دوران اوگتاي‌قا‌آن تا ورود هلاكوخان به ايران؛ 3) تاريخ منكوقا‌آن و تفصيل حملة هلاكو به ايران، تاريخ اسماعيليه الموت مذهب آنان و انقراضشان.1 در پايان نيز شرحي از فتح بغداد به قلم خواجه‌نصيرالدين طوسي كه در برخي نسخه‌ها درج شده،2 آمده است. تشريح اوضاع اقتصادي ـ اجتماعي در ضمن بيان تحولات سياسي، نظام اداري مغولان در سرزمين‌هاي اسلامي3 قضاوت‌هاي بيطرفانه در برخي موضوعات4 (مانند دلايل شكست خوارزمشاهيان)* و قضاوت يك جانبه دربارة اسماعيليان، تقدم در تدوين تاريخ مغول جهت بهره‌مندي آيندگان از ويژگي‌هاي مهم تاريخ‌نگاري و نثر ادبي مصنوع آميخته با آيات، احاديث، آرايه‌هاي لفظي و معنوي، واژگان مغولي (براي نخستين بار در نثر فارسي)،5 از ويژگي‌هاي بارز ادبي تاريخ جهانگشاي جويني هستند. كتاب‌هاي تاريخي ـ ادبي پس از اين، تأثيراتي از جهانگشا گرفته‌اند كه در تاريخ وصاف‌الحضره شيرازي و جامع‌التواريخ* خواجه‌رشيد‌الدين فضل‌الله همداني* نمايان است.6

نخستين و مهم‌ترين چاپ از اين كتاب به تصحيح علامه محمد قزويني در چاپ‌خانه بريل [1]در ليدن [2]هلند (1329ق/ 1911م) انجام گرفت. مينورسكي [3]در 1957 و بويل [4]در 1958 تاريخ جهانگشا را ترجمه كردند از آن پس چاپ‌هاي متعدد از اين كتاب انتشار يافت.

 

مآخذ:

  1. جويني، عطاملك بن محمد. تاريخ جهانگشاي. تصحيح محمد قزويني، هلند: ليدن، ج1، مقدمة محمد قزويني.
  2. شعار، جعفر. «تاريخ جهانگشاي جويني، اشاره‌اي به ارزش ادبي، تاريخي و اجتماعي آن»، در يكي قطره باران. جشن‌نام استاد دكتر عباس زرياب خوئي، به كوشش احمد تفضلي، تهران: 1370، ص300.
  3. ربيعي، منيژه. «تاريخ جهانگشاي» در دانشنامة جهان اسلام. تهران: بنياد دايرةالمعارف اسلامي، 1380، ج6، ص216.
  4. بهار، محمدتقي ملك‌الشعراء. سبك‌شناسي. تهران: 1355، ص52.
  5. صفا، ذبيح‌الله. «پارسي‌نويسان بزرگ و منتخب آثار آنان»، گنجينة سخن. تهران: 1353، ج4، ص49.
  6. بويل، جان‌اندرو. «آثار جويني و رشيد‌الدين به عنوان منابع تاريخ مغول»، سخن. دورة 23، شمارة 5، فروردين 1353، ص507.
    [1]. Bril

[2]. Layden

[3]. Minorsky

[4]. J. A. Boil

منیژه ربیعی