Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تار از خانواده‌ي سازهاي زه صدا*ي مضرابي است. تار از جمله مهم‌ترين سازهاي مورد استفاده در موسيقي دستگاهي ايران* بشمار مي‌رود به عبارتي مهم‌ترين ساز در اين مجموعه محسوب مي‌شود. در ميان سازهاي رايج در ايران، پيشينة هيچ سازي به اندازه‌ي تار مبهم نيست. قدمت اسناد قابل تأمل صوتي، تصويري و مكتوب دربارة اين ساز به حدود 150 سال پيش مي‌رسد. مشخص‌ترين سند تصويري در اين مورد، تابلو نقاشي اثر صنيع‌الملك نقاش است كه تصوير آقا علي اكبر فراهاني* نوازنده تار در دوره‌ي ناصرالدين شاه قاجار (1895- 1847م) را با تارش كه قلندر نام داشت نشان مي‌دهد. در مجموع چنين به نظر مي‌رسد كه با وجود فقدان اسناد قابل تأمل، تاركنوني ايراني به ناگهان پديدار نشده و حاصل تغيير و تحول و تكامل يا دگرديسي يك يا چند ساز زهي ديگر است.

در ساختمان تار دو ويژگي مهم وجود دارد: كاسه‌ي طنيني با دو محفظه‌ي صوتيِ متصل به هم و وجود پوست بر روي دهانه‌ي كاسه‌ي طنيني. معماري كاسه‌ي طنيني تار ايراني از چنان پيچيدگي وظرافتي برخوردار است كه در ميان همة سازهاي زهي مضرابي در جهان همتا ندارد. اين ساز حاصل يك فرآيند پيچيدة ساختاري است كه البته به تدريج شكل گرفته و در لحظه‌اي تاريخي به اوج رسيده است. اين لحظه مقارن است با زندگي يحيي*، سازندة تار در اوائل سده‌ي بيستم ميلادي.

تار از سه قسمت اصلي تشكيل شده كه شامل كاسه‌ي طنيني، دسته و سرپنجه است. علاوه بر اين سه قسمت اصلي، تار اجزاي ديگري به شرح زير نيز دارد:

سيم‌گير، خرك، شيطانك، پوست، دستان‌ها،گوشي‌ها، وترها و مضراب. تار داراي 25 تا 28 دستان و 6 وتر است. در حدود يكصدسال پيش تار داراي 5 وتر بوده است. وتر ششم (پنجمين وتر) توسط غلامحسين درويش (1305- 1251ش) به تار افزوده شده است. اين شش وتر در سه گروه دوتايي (2+ 2+ 2) قرار مي‌گيرند.

نقش تار در موسيقي دستگاهي ايران حائز اهميت است.  رپرتوارسازيِ اين موسيقي در درجه‌ي اول با توجه به امكانات و تكنيك‌هاي مضرابي تار و سه‌تار* شكل گرفته است. مي‌توان ادعا نمود كه با وجود پيشينة مبهم، هيچ سازي به اندازه‌ي تار نتوانسته است جايگاه خود را در شكل بخشيدن به قالب و محتواي رپرتوار سازيِ موسيقي دستگاهي ايران تحكيم بخشيد. درطول 150 سال گذشته نيز شاخص‌ترين و تأثيرگذارترين نوازندگان در اين نوع موسيقي، نوازندگان تار بوده و هستند.


مآخذ:

  • اطلاعات اين مدخل از طريق كار ميداني به دست آمده است.
  • مشروح اين اطلاعات در جلد پنجم دايره‌المعارف سازهاي ايران. محمدرضا درويشي منعكس خواهد شد.   

محمدرضا درویشی