Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تالشي/ taleši/ از گروه شمال غربي زبان‌هاي ايراني1 و از زير شاخه‌هاي خانوادة زبان‌هاي هند و اروپايي. دربارة معناي واژگاني «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهي آن را واژه‌اي محلي و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معناي گِل و لاي مي‌دانند و گروهي ديگر آن را صورت تغيير يافتة واژه‌اي عبري، به معناي خطرناك و اسرارآميز، مي‌پندارند.2 قوم تالش كه برخي براي آن‌ها نسب تركي3 و برخي آريايي4 قائل شده‌اند در ايران به طور عمده در استان گيلان و نيز در شرق استان آذربايجان، و در خارج از ايران، در بخش‌هاي جنوبي جمهوري آذربايجان ساكن‌اند.6و5

منابع مختلف، آمار متفاوتي از شمار تالشي‌ها به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجري شمسي (1989م)، جمعيت تالشي‌هاي خارج از ايران بيش از 370 هزار نفر است و تالشي زبان‌هاي ايران بيش از 300 هزار نفرند.7

تالشي را زنجيره‌اي گويشي[1] مركب از سه گونة اصلي دانسته‌اند: جنوبي، مركزي و شمالي.8 تالشي شمالي در اطراف آستارا و تالشي مركزي در اطراف اسالم و هشتپر رايج است و به تالشي جنوبي در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نيز در مناطق كوهستاني اطراف آن‌ها تكلم مي‌شود.9 در منابع قديمي‌تر، تالشي مركب از دو گونة اصلي شمالي و جنوبي دانسته شده است.10 گفته مي‌شود كه تالشي جنوبي از نظر رده و درك متقابل به بعضي از گونه‌هاي تاتي نزديك‌تر است تا به تالشي مركزي يا شمالي.11

در برخي منابع، تالشي واسطه‌اي بين تاتي و گيلكي دانسته شده است.12 در طبقه‌بندي ديگري تالشي در كنار گيلكي، مازندراني و تاتي يكي از لهجه‌هاي حاشية درياي خزر دانسته شده،13 هر چند عده‌اي قرار دادن آن‌ها را در دسته‌اي واحد معمول نمي‌دانند.14

تفاوت گونه‌هاي تالشي ايران با يكديگر ناچيز و درك متقابل بين تالشي‌هاي مناطق مختلف ايران امكان‌پذير، اما گاه دشوار است.15 تفاوت تالشي جمهوري آذربايجان نيز با گونه‌هاي رايج در ايران بسيار اندك است.16 همخوان‌هاي تالشي مشابه فارسي معيار و واكه‌هاي آن از فارسي گسترده‌تر است و حدود هشت واكه را در بر مي‌گيرد.17 در برخي از گونه‌هاي تالشي واكة /y/ (واكة بستة پيشين گرد) نيز وجود دارد.18 تعداد واكه‌ها در برخي از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌اي) از اين هم بيشتر است و به 9 عدد مي‌رسد.19

اسم در تالشي در دو حالت فاعلي و غيرفاعلي ظاهر مي‌شود. در حالت فاعلي شناسه‌اي ندارد و در حالت غيرفاعلي معمولاً به شناسة –i ختم مي‌شود.20 به عنوان نمونه:21و22 «چهره»  dim – i؛ «سيب»sif – i  .

اسم در حالت مضاف‌اليهي، در جايگاه مفعول صريح، به همراه حرف اضافة پسين (حرف اضافه‌اي كه بعد از اسم مي‌آيد)، و نيز زماني كه اسم عامل (فاعل منطقي جمله) است، در حالت غيرفاعلي ظاهر مي‌شود.23

تالشي داراي دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونه‌هاي مختلف، پسوندهاي متفاوتي دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژة «درخت» در چند گونة تالشي چنين است:24 لنكُراني: do – on؛ تولارودي:do:r – e ؛ ماسالي:dar – en ؛ زيده‌اي: dar – an.

برخي از گونه‌ها، نشانة جمع در دو حالت فاعلي و غيرفاعلي نيز متفاوت است.25 در ساخت اضافي، مضاف‌اليه قبل از مضاف مي‌آيد و معمولاً به –i26 و در برخي گونه‌ها (مثلاً اسالمي) به –æ ختم مي‌شود،27 مثل:28و29 لنكراني: žen – i dæs  «دستِ زن»؛ وزنه‌اي و تولارودي:mæzællimi kæ  «خانة معلم»؛ اسالمي: sif – æ dare «درخت سيب».

در ساخت وصفي نيز موصوف قبل از صفت مي‌آيد و پسوند – æ مي‌گيرد، به عنوان نمونه:30 ماسالي: Xas– æ kinæ   «دختر زيبا»؛ لنكراني:yol – æ do    «درخت بزرگ».

در تالشي نظام گسترده‌اي از حروف اضافة پسين وجود دارد كه غالباً به همراه حروف اضافة پيشين به كار مي‌روند.31و32 تالشي زباني تحليلي[2] است و ويژگي منحصر به فرد آن ساخت تحليلي زمان حال از زمان مصدر فعل است. در تالشي، افعال متعدي در برخي از اشكالِ زمان گذشته ساخت ارگاتيو[3] دارند33 (يعني در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقيم افعال متعدي صورت يكساني دارد و فاعل افعال متعدي به لحاظ صورت متفاوت است). در دهة 1930 ميلادي (1319ش) تلاش‌هايي در جهت ايجاد خط براي تالشي به عمل آمد اما با شكست روبه رو شد و تالشي امروزه صورت مكتوب ندارد.34

تالشي‌ها همگي دو زبانه (يا با در نظر گرفتن، فارسي سه زبانه) هستند و علاوه بر تالشي به تركي نيز تكلم مي‌كنند.35 همين امر در كنار برتري تركي در منطقه، تالشي را در معرض خطر نابودي قرار داده است.

 

مآخذ:

        1.  ارانسكي، يوسيف. م. زبان‌هاي ايراني. ترجمة علي اشرف صادقي، تهران: سخن، 1378، ص139.
  1. عبدلي، علي. تات‌ها و تالشان. تهران: 1369، مؤلف (با همكاري ققنوس)، ص8.
  2. خودزكو، الكساندر. سرزمين گيلان. 1354، ترجمة سيروس سهامي، ص78.
  3. نيكيتن، ب. ايراني كه من شناخته‌ام. 1329، ترجمة علي محمد فره‌وشي، نقل از علي‌پورصفر قصابي‌نژاد، «قوم تالش» دانشنامة جهان اسلام. ج6، ص293.
  4.  Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world's Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1601.
  5. لكوك، پير. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.
  6. رضايتي کيشه خاله، محرم. 1382، «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان) ج1، ش1، ص42.
    Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". Iranica, p. 660.
  7. ويندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ايراني نوي غربي»، راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص486.
  8. يارشاطر، احسان. 1336. زبان‌ها و لهجه‌هاي ايراني. ضميمة مجلة دانشکدة ادبيات. ص27.
    Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". Iranica, p. 660.
  9. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، دانشنامة جهان اسلام. ج6، ص296.
  10. يارشاطر، احسان. 1336. زبان‌ها و لهجه‌هاي ايراني. ضميمة مجلة دانشکدة ادبيات. ص27.
  11. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف مصاحب. ص2538.
  12. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، دانشنامة جهان اسلام.  ص296.
    Barthold, w. 1987. "Talish", First Encyclopedia of Islam: 1913-1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.
  13. لکوک، پير. 83-1382. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص493.
  14. بازن، مارسل. 1367، طالش منطقه‌اي قومي در شمال ايران. ترجمة مظفر امين فرشچيان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوي، ص417.
  15. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، دانشنامة جهان اسلام. ج6، ص297.
  16. لکوک، پير. 83-1382. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص493.
  17. رضايتي کيشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)، ج1، ش1، ص44.
  18. لكوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، راهنماي زبان‌هاي ايراني زبان‌هاي ايراني نو. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس ص495.
  19. همان، ص493- 494.
  20. همان. ص493.
  21. رضايي کيشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)، ج1، ش1، ص44.
  22. لکوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و...»، راهنماي زبان‌هاي ايراني:...، ص493.
  23. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، دانشنامة جهان اسلام. ج6، ص296.
  24. همان‌جا.
  25. لکوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و...»، راهنماي زبان‌هاي ايراني:...، 83ـ1382، ص493.
  26. همان، ص494.
  27. Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world's Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1602.
    Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". Great Soviet Encyclopedia. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.
    Ibid.
  28. Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world's Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1601.
    Ibid.

     



[1]. Dialect chain

[2]. analytic  

[3]. ergative

فریار اخلاقی