Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تبريز، مكتب، سبك خاص هنري در نقاشي دوران ايلخان و صفويان در شهر تبريز.

شهر تبريز در زمان فرمانروايي آخرين ايلخانان مغول (نيمة نخست سدة 8ق / 14م) به يك مركز فرهنگي و هنري تبديل شد.1 وزير با تدبير غازان خان و اُوجاليتو، خواجه رشيدالدين*، باني بسياري از اصلاحات در آن دوران، مجتمعي به نام رَبع رشيدي* در تبريز بر پا كرد كه كارگاه‌ها و كتابخانه‌هاي آن توليد و مصورسازي كتب تاريخي، ادبي و علمي را بر عهده داشتند.2 در ربع رشيدي نخستين مكتب نقاشي تبريز پا گرفت. تصاوير پراكنده از نسخ متعدد جامع‌التواريخ* ـ و تصاوير شاهنامة بزرگ اندازة دِموت* خصوصيات اين مكتب را باز مي‌نماياند.3 اولين مكتب تبريز، تلفيقي از هنر خاور دور و عمدتاً چين با سنت هاي ايراني است. در اين دوران نقش‌هايي چون، ابرهاي پيچان، كوه‌هاي مخروطي و درختان گره‌دار كهنسال، حيوانات افسانه‌اي (اژدها، ققنوس و...)، نيلوفر آبي، لباس‌ها و جنگ‌افزارها4، قلم‌گيري روان و كاربست رنگ‌هاي خاموش و... از هنر چيني به نگاره‌هاي ايراني راه يافت.

دومين مكتب تبريز در عصر صفويان (نيمة نخست سدة 10ق / 16م) پديد آمد.5

پس از آن كه عبدالله خان ازبك هرات را تسخير كرد، بهزاد* و جمعي از شاگردانش رهسپار تبريز شدند.6

در اين شهر، نسل جديدي از نگارگران با پشتوانة دستاوردهاي كارگاه‌هاي درباري تيموريان و تركمانان پرورش يافتند. نسخ ارزنده‌اي چون ديوان حافظ (حدود 1520-1527ق)، شاهنامة طهماسبي*، خمسة طهماسبي*، در همين دوره به دست هنرمنداني چون سلطان محمد*، مير مصور*، آقاميرك*، مير سيد علي*، ميرزا علي* و مظفر علي* مصور شدند.7 تصاوير اين نسخ تلفيقي از سنت‌هاي باختري (تبريز) و خاوري (هرات) است.8

از مهم‌ترين شاخصه‌هاي نگاره‌هاي مكتب دوم تبريزي مي‌توان به خصوصيات زير اشاره كرد:

فضاسازي چند ساحتي، رنگ‌بندي موزون با رنگ‌هاي درخشان و متنوع، عدم تمركز تركيب‌بندي بر شخصيت اصلي داستان، نمايش همزمان رويدادهاي اصلي و فرعي، توجه به واقعيت و برقراري ارتباط ميان آدم‌ها و اشياء و محيط، حضور پيكره‌هاي آراسته با كلاه و عمامة قزلباش.9

 

مآخذ:

  1. پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، 1378، ص 157.
  2. كن‌باي، شيلا. نقاشي ايراني. ترجمة مهدي حسيني، تهران: دانشگاه هنر، 1378، ص 28.
  3. پاكباز، روئين. نقاشي ايران، از ديرباز تا امروز. تهران: لارستان، 1379، ص 60.
  4. شريف‌زاده، سيد عبدالمجيد. تاريخ نگارگري در ايران. تهران: حوزة هنري، 1375، ص 83.
  5. پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 157.
  6. پاكباز، روئين. نقاشي ايراني... . ص 87.
  7. پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 157.
  8. پاكباز، روئين. نقاشي ايراني.... ص 87.
  9. پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 157.

علی بوذری