Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تحفةالعراقين، منظومه‌اي در قالب مثنوي و در شرح سفر سراينده به عراقِ عجم،‌ عراقِ عرب و مكة معظمه. اين كتاب همچنين در وصف بزرگان و دانشمنداني است كه شاعر در اين سفر با آنان به مصاحبت پرداخته است.1 افضل‌الدين بديل شرواني متخلص به خاقاني٭ در 551ق اين مثنوي را در حـ 3200 بيت سروده است.2 اين منظومه شامل پنج مقاله است: مقالة اول شامل محامدات است. مقالة ‌دوم به زندگاني شاعر اختصاص دارد. مقالة سوم دربارة همدان، ‌عراق و بغداد است. مقالة چهارم شرح مكه را در بر دارد و مقالة پنجم به توصيف مدينه مي‌پردازد.3 تحفةالعراقين داراي تعبيرات و اصطلاحات پيچيده‌اي است.4 شاعر هنگام سرودن آن به حديقةالحقيقه٭ سنايي٭ (د 535ق) نظر داشته است.5 اشعار برخي از عارفان و شاعران سدة 11ق به تأثير از تحفةالعراقين سروده شده‌اند.6 اين منظومه دو بار در هند و يك بار در تهران به كوشش يحيي قريب در 1333ش چاپ و انتشار يافته است.7 شايد بتوان به تعبيري تحفةالعراقين را نخستين سفرنامة منظوم فارسي خواند.8

 

مآخذ:

  1. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: جيبي، چ 3، 1381، ج 1، ص 615 (ذيل تحفةالعراقين).
  2. خاقاني شرواني. ديوان افضلالدين بديل خاقاني شرواني. با تصحيح، ‌مقدمه و تعليقات ضياءالدين سجادي، ‌تهران: زوّار، بي‌تا، ص58 (مقدمة مصحح).
  3. براون، ‌ادوارد. تاريخ ادبي ايران؛ از سنايي تا سعدي. ترجمة غلامحسين صدري افشار، ‌تهران: مرواريد، چ 1، 1351، ج 2، ب 2، ص 88.
  4. خاقاني شرواني. مثنوي تحفةالعراقين. به اهتمام، ‌تصحيح، حواشي و تعليقات يحيي قريب، تهران: ابن سينا، 1333، مقدمة مصحح.
  5. فروزانفر، بديع‌الزمان. همان. ص 258.
  6. براي آگاهي از اين مثنوي‌ها نك: خزانه دارلو،‌ محمدعلي. منظومه‌هاي فارسي. تهران: روزنه، چ 1، 1375، ص 299، 344، 533 (به اختصار).
  7. طبري، محمدعلي. زبدةالآثار. ‌تهران: اميركبير، چ 1، 1372، ص 141.
  8. فروزانفر، بديع‌الزمان. همان‌جا. 
ابوالقاسم رادفر