Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تربيت، روزنامة فرهنگي، اجتماعي، ادبي، تاريخي و علمي، غير دولتي به صاحب امتيازي و مديري محمدحسين فروغي (ذكاءالملك)»، در 4 صفحه با قطع بزرگ، از 11 رجب 1314ق لغايت 29 محرم 1325ق، در تهران به چاپ سنگي، مي‌رسيد.1 (رك: تربيت، جلد اول، نمرة اول، 11 رجب 1314ق، ص1). اين روزنامه نخستين نشرية روزانة غيردولتي است كه توسط «محمدحسين فروغي اصفهاني ـ پسر محمدمهدي ارباب اصفهاني ـ كه به ميرزا فروغي شهرت داشت و در دستگاه محمدحسن خان صنيع‌الدوله، منشي روزنامة دولتي بود وبعدها متخلص به «اديب» و ملقب به «ذكاءالملك» شد انتشار مي‌يافت. فروغي در 1311ق ـ سال اول سلطنت مظفرالدين شاه ـ امتياز روزنامة تربيت را از «وزارت انطباعات گرفت و اين روزنامه را طي نه سال منتشر مي‌كرد.2 (رك: تربيت، جلد اول، نمرة اول، 11رجب 1314ق، ص1؛ شرح رجال ايران، بامداد، ج3، ص384، 388). روزنامة تربيت در 4 صفحه، شامل دو ستون با نثري منشيانه و مغلق با خط نستعليق «زين‌العابدين» ـ پسر «ميرزا شريف قزويني» ـ نوشته مي‌شد كمتر خبرهاي سياسي در تربيت درج مي‌شد.3 (تاريخ روزنامه‌نگاري ايرانيان و ديگر پارسي‌نويسان، پروين، ج2، ص401). همان‌گونه كه از مقالاتش در مي‌يابيم وظيفة روزنامة تربيت اين است كه در هر شعبه رشته از كارهاي ملك و ملت گفتگو و تحقيق نمايد تا حق از باطل جدا شود، اما به علت وابستگي مالي و اخلاقي به دولت سخنان روزنامه در پرده‌اي از واژه‌هاي پيچيده مطرح مي‌گردند.4 (پروين، ج2، ص423، 426). همچنين در پاورقي روزنامه برخي متون اقتصاد، عكاسي، فلسفه و رمان چاپ مي‌شد، از جمله رمان‌ها «كلبة هندي» اثر برنادن دوسن‌پير و «عشق و عفت» اثر شاتوبريان را مي‌توان نام برد. قيمت در داخله پنج شاهي و در اجرت پست به علاوه مي‌گردد. قيمت اعلان غيرمكرر در روزنامه سطري ده شاهي و اگر مكرر شود سطري پنج شاهي كه اين قيمت طي سال‌هاي مختلف افزايش يافت.5 (رك: تربيت، سنوات مختلف). اين نشريه در ابتدا به صورت هفتگي منتشر مي‌شد، كه مجموعاً به مدت 9 سال 434 شماره از آن چاپ شد.6 (رك: تربيت، دورة سه جلدي، كتابخانة ملي جمهوري اسلامي؛ شرح رجال ايران، بامداد، ج3، ص384 – 388؛ و نيز يغما، آذر 1332، ش9، ص65- 361؛ پروين، ج2، ص401- 400). وقفه‌هايي در چاپ «تربيت» نيز وجود داشت كه در طول دورة انتشار اين روزنامه سه بار متوقف شد:

1) وقفة اول، نزديك به يك ماه (تربيت، سال دوم، 11 محرم 1316ق تا غره‌صفر 1316ق، شماره‌هاي 111- 110، ص444- 437).

2) وقفة دوم، بيش از دو ماه (تربيت، سال چهارم، 17 شوال تا 21 ذي‌حجه 1318ق، شماره‌هاي 224- 223، ص900- 893).

3) وقفة سوم، نزديك به يك ماه (تربيت، سال چهارم، 28 ذي‌حجه 1318 تا 27 محرم 1319ق، شماره‌هاي 226- 225، ص908- 901).

از همكاران اين نشريه ميرزا محمد قزويني كه ذكاءالملك او را از اعضاي رئيسه ادارة تربيت عنوان مي‌كند. (تربيت، سال دوم، 11ذي‌قعده 1315، شمارة 68، ص269- 272). همچنين فرزند ذكاءالملك محمدعلي فروغي كه قسمتي از ترجمه‌هاي پاورقي‌هاي روزنامه توسط او انجام مي‌گرفت. سليمان‌خان از شمارة نود تربيت، به عنوان نايب ‌مدير روزنامه اعلام شد، از ديگر كساني كه با اين روزنامه همكاري داشتند، نيرّالملك وزير علوم و عبدالله ميرزا كه مقاله‌هايش دربارة فن عكاسي به چاپ مي‌رسيد. (صدرهاشمي، ج2، ص121- 120؛ پروين، ج2، ص401). اين روزنامه همچنين داراي انجمن روزنامه نيز بود. پروين، ج2، ص766).

منابع:

تربيت. جلد اول، شماره‌هاي 1- 211، كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، تهران: 1376ش.

تربيت. جلد دوم، شماره‌هاي 212- 353، كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، تهران: 1377ش.

تربيت. جلد سوم، شماره‌هاي 354- 434، كتابخانة ملي جمهوري اسلامي، تهران: 1377ش.

مجلة يغما. آذر 1332ش، ش9، ص65- 361.

صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرايد و مجلات ايران. ج2، انتشارات كمال، اصفهان: 1363.

پروين، ناصرالدين. تاريخ روزنامه‌نگاري ايرانيان و ديگر پارسي‌نويسان. جلد دوم (بحران آزادي)، ، مركز نشر دانشگاهي، تهران: 1379.

بامداد، مهدي. شرح حال رجال ايران. ج3، تهران: انتشارات زوار، تهران: 1378.

سعاد پیرا