Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ترجمة‌ تاريخ‌ يميني‌، ترجمة فارسي تاريخ عتبي (یا تاريخ يميني)، در شرح‌ سلطنت‌ اميرسبكتكين‌ (حك‌ 366ـ389ق / 977-999م) و سلطان‌ محمود غزنوي‌ (حك‌389ـ412ق / 999-1021م) تا وقايع‌ 412ق.

اين كتاب را ابونصر محمد بن عبدالجبار عتبی (د 427ق / 1036م) به زبان عربی تألیف کرده است و در آن از حوادث‌ اواخر دورة‌ ساماني‌ نیز اطلاعات‌ سودمندي‌ آمده است. مؤلف‌ کتاب ابونصر محمد بن‌ عبدالجبار عُتبي‌ (د 427 م‌/ 428ق) از مردم‌ ري‌ و در شمار ادبا و تاريخ‌نويسان‌ بزرگ‌ سدة‌ 4 و آغاز سدة‌ 5ق است.1 وي‌ که مدت‌ها در خراسان‌ در دستگاه ‌ناصرالدين‌ سبكتكين‌ و ابوعلي‌ سيمجور مي‌زيست‌، كتابش‌ به تاريخ‌ عتبي‌ نيز شهرت‌ داشت.2

ابوالشرف‌ ناصح‌ بن‌ ظفر بن‌ سعد منشي‌ جرفادقاني‌ (گلپايگاني) از دبيران‌ مشهور دورة‌سلجوقي‌ در 603ق / 1207م به‌ تشويق‌ ابوالقاسم‌ علي‌ بن‌ حسين‌، وزير جمال‌الدين‌ آي‌ابه‌ این کتاب را که به نام سلطان یمین‌الدوله محمود غزنوی، تاریخ یمینی نامیده شده بود، با اضافاتي‌ به‌ نثر مصنوع پارسي‌ برگردانيد. تأثير اين‌ ترجمه‌ در كتاب‌هاي‌ تاريخي‌ دوره‌هاي بعد تا جايي‌ رسيد كه‌ در برخي‌ تواريخ‌ فارسي‌ عين‌ عبارات‌ آن‌ ديده‌ مي‌شود.3

اين‌ ترجمه‌ را مي‌توان‌ در رديف‌ بهترين‌ آثار مصنوع‌ و مزين‌ مانند كليله‌ و دمنه،‌ مقامات‌ حميدي، مرزبان‌نامه‌ به شمار آورد.4

شروح‌ متعددي‌ بر آن‌ نوشته‌اند كه‌ مشهورترين‌ آن‌ها شرح‌ منيني‌ و شرح‌ نجاتي‌ است‌.5

ترجمة‌ تاريخ‌ يميني‌ يك‌ بار به‌ کوشش‌ بهاءالدوله‌ بهمن‌ ميرزا فرزند فتحعليشاه‌ و به‌ تصحيح‌ حبيب‌الدين‌ گلپايگاني‌ (تهران‌، 1272ق) چاپ سنگی، بار دیگر به‌ كوشش‌ علي‌ قويم‌ (تهران‌، 1334ق) چاپ سربی6 و آخرین بار هم به کوشش جعفر شعار تصحیح منقحی از آن در 1345ش در مجموعة انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب ارائه داده شده است.

 

مآخذ:

  1. صفا، ذبيح‌الله‌. تاريخ‌ ادبيات‌ در ايران‌. تهران‌: ابن‌ سينا، چ‌ 6، 1347، ج‌1، ص‌ 645.
  2. حكيميان‌، ابوالفتح‌. فهرست‌ مشاهيرايران‌. تهران‌: دانشگاه‌ ملي‌، 1357، ج2، ص‌ 225.
  3. شعار، جعفر. مقدمه بر ترجمة‌ تاريخ‌ يميني‌. تهران‌: بنگاه‌ ترجمه‌ ونشر كتاب‌، 1345، ص‌ 17 و 24.
  4. حاكمي‌، اسماعيل‌. گزيده‌اي‌ از نثرهاي‌ مصنوع‌ و مزيّن‌. تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، 1364، ص‌ 64.
  5. حكيميان‌، ابوالفتح‌. همان. ص‌ 225.
  6. شعار. همان. ص‌ 35 و 36.
ابوالقاسم رادفر