Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مجلسی که برای طلب آمرزش مرده، خویشان و اطرافیان وی ترتیب می‌دهند. طی مراسم قرآن تلاوت می‌شود و واعظ، به یاد مصیبت کربلا و اهل بیت، روضه می‌خواند؛ سپس از مناقب مرده یاد می‌کند و برای او طلب آمرزش می‌کند.5 نام‌های دیگر این مراسم: مجلس سوگواری، عزاخانه، ختم،3 پُرسه (در بین زرتشتیان اهل کرمان، یزد و شیراز) فاتحه‌خوانی، تعزیه (در مشهد)، تذکر (در تهران) است.6 در ایران پیش از اسلام، زرتشتیان، تا سه روز پس از فوت، برای روان مُرده نثار می‌کنند، روزه می‌گیرند و نمازهای بسیار به جا می‌آورند و سوگواری می‌کنند؛ برای مرده قربانی می‌کنند و بر آتش نثار می‌دهند. وظیفة نثارها بر عهدة پس بزرگ است. این مراسم تا سی روز، همه روزه، سپس هر سی روز یکبار تا سالروز ادامه می‌یابد.2

پس از اسلام و تا دورة کنونی مجالس ترحیم در روزهای خاصی برگزار می‌شود، از جمله سوم، هفتم، چهلم و سالروز درگذشت متوفیك با وجود تفاوت‌هایی درنحوة برگزاری مراسم در شهرهای گوناگون، وجه مشترک آنکه سومین روز، مهم‌ترین روز پس از درگذشت است که مراسم یا در منزل متوفی یا در مسجد و حسینیه برگزار می‌شود.6 معمولاً سفره‌ای از ترمه یا شال کشمیری پهن می‌کنند و روی آن قرآن، گلاب، جزواتی از قرآن (سی‌ جزء)،4 گلدان با گل‌های سفید و شمع‌های سیاه یا سفید، ظروف حلوا و خرما و عکس متوفی را می‌گذارند.1 بازماندگان لباس‌های سیاه می‌پوشند. خویشان نزدیک تا چهل روز گاه تا یکسال سیاه را بر تن نگه می‌دارند. بزک کردن، حنا بستن و کوتاه کردن موی سر و اصلاح صورت طی این مدت شایسته نیست. مردان ریش را نمی‌تراشند.4 بازماندگان در دورة سوگواری در هیچ مراسم شاده و جشن شرکت نمی‌کنند و جشن‌های عروسی نزدیکان متوفی تا پایان مراسم چهلم یا سال عقب می‌افتد. مراسم ترحیم طی سه روز اول در خانة مرده برگزار می‌شود. صاحب‌خانه در صدر یا جلوی در جلوی در می‌نشیند و در این مدت از خانه بیرون نمیآید. سوگواران مرتباً فاتحه‌ می‌خوانند و صلوات می‌فرستند.4 روز سوم، هفتم و چهلم خانوادة متوفی پیش از مراسمِ مسجد یا خانه، با حلوا و خرما بر سرمزار مُرده می‌روند و آنجا قرآن می‌خوانند.4 برای متوفای جوان به نشانة ناکامی‌اش حجله میبندند. 39 روز پس از خاک‌سپاری، سنگ قبر گذاشته می‌شود و آن شب را «شب پاگرفتن» می‌خوانند.1 در برخی شهرها برای تعیین روز چهلم، تعداد کل فرزندان یا فرزندان پسر را از چهل کم می‌کنند و آن روز را چهلم اعلام می‌کنند.6 صاحبان عزا برای مراسم چهلم و سالروز مهمانان را دعوت می‌کنند. حضور در منزل متوفی در اولین عید مذهبی یا ملی مرسوم است. چنانچه صاحبان عزا توان پرداخت هزینة مراسم را نداشته باشند، اقوام و آشنایان به آنها کمک می‌کنند. گاه نیز از تعداد مراسم کم می‌کنند و هزینه را صرف امور خیریه می‌کنند.6 پس از آن آخرین مراسم معمولاً زنان مسن و بزرگان خانواده صاحب عزا را با آوردن لباس رنگی از عزا در می‌آورند.4


مآخذ:

  1. بلوکباشی، علی، «آیین به خاک سپردان مرده و سوگواری آن»، پیام نوین، دورة 7، ش 9، (آبان و آذر 1344)، 79؛ 82- 83.
  2. بویس، مری، زردشتیان. باورها و آداب دینی آنها، ترجمة عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1383، ص 36- 37.
  3. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، انتشارات دانشگاه تهران، 1373، ج 5، ذیل «ترحیم».
  4. ماسه، هانری معتقدات و آداب ایرانی، ترجمة مهدی روشن‌ضمیر، تبریز: انتشارات مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران، 1355 ش، ج 1، ص 157- 169.
  5. معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر، 1363، ج 1، ذیل «ترحیم».
  6. منفرد، افسانه و سوسن فرهنگی، «ترحیم، مجلس» دانشنامة جهان اسلام، ج 7، ص 103- 105.
     مهناز مقدسی