Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تركمن صحرا، نام دشت رسوبي همواري است كه در شمال شرقي ايران، حد فاصل رودخانة مرزي اترك (بين ايران و كشور تركمنستان) و ساحل شرقي درياي مازندران (خزر) و دامنه‌هاي شرقي كوه‌هاي قوچان و بالاخره حاشية شمالي رودخانة گرگان واقع شده است.1 با تأسيس استان گلستان در 1376ش، تركمن صحرا تقريباً در نيمة شمالي اين استان و در ميان چهار عارضة مهم طبيعي و محيط بر آن كه هر يك گونه‌اي بر  زندگي ساكنان آن تأثيرگذار شده‌اند، قابل شناسايي است.2

استان گلستان براساس آخرين تقسيمات كشوري داراي 11 شهرستان، 21 بخش، 24 شهر و 50 دهستان است3 كه از ميان آن‌ها شهرهاي كلاله، گنبد كاووس، آق‌قلا (آق‌قلعه) و بندر تركمن به عنوان مراكز شهرستان‌هايي به همان نام در مسير رود گرگان، يعني مرز جنوبي تركمن صحرا واقع شده‌اند و شهرهاي تابعة شهرستان‌هاي مذكور يعني مراوه‌تپه (از شهرستان كلاله)، اينچه برون (از شهرستان گنبد كاووس)، انبار آلوم (از شهرستان آق‌قلا) و ميش تپه (از شهرستان بندر تركمن)، در بخش شمالي شهرستان‌هاي مذكور و در درون مرزهاي طبيعي تركمن صحرا قرار دارند.4 ارتفاع اراضي تركمن صحرا در حاشية خزر، از كمتر از صفر شروع شده5 و بتدريج و بدون وجود ارتفاعات قابل ذكري، تا كوهستان حاجي‌داغ در مراوه‌ تپه با ارتفاع 1092 متر ادامه مي‌يابد.6 در قسمت شمالي تركمن صحرا و در اراضي پست نزديك خزر، درياچه‌هاي فصلي متعدد و وسيعي به نام‌هاي آلاگُل، آجي‌گُل، تنگُلي و اينچه برون7 كه در برخي منابع به نام‌هاي آلا‌گُل، آجي‌گُل، نمك و دانشمند نيز آمده است،8 وجود دارند كه از ميان آن‌ها بيشتر آلاگُل به عنوان تالاب شناخته مي‌شود و بقيه در نقشه‌هاي جغرافيايي به عنوان زمين‌هاي غرقابي و شوره‌زار مشخص شده‌اند.9 ميزان نمك موجود در اين درياچه‌ها تا اندازه‌اي است كه از برخي از آن‌ها به ويژه از درياچة تنگُلي ساليانه مقادير زيادي نمك استخراج مي‌شود.10

تركمن صحرا بخش كوچكي از حوضة آبريز درياي خزر است كه از آذربايجان تا خراسان شمالي امتداد دارد. رودهاي اين حوضه از جمله اترك و گرگان كه مرزهاي شمالي و جنوبي اين صحرا را تشكيل مي‌دهند، پس از آبياري منطقه نهايتاً به درياي خزر سرازير مي‌شوند.11 سدهاي گلستان، وشمگير بر روي گرگان رود و آلاگل و چات بر روي اترك و نيز روخانه‌هاي فرعي و ريزآبه‌هاي اترك و گرگان رود، در آبياري دشت بسيار حياتي و مؤثرند، به ويژه اين‌كه تركمن صحرا به لحاظ ميزان بارندگي از كم باران‌ترين نقاط استان گلستان و اندازة آن بين 200 تا 300 ميلي‌متر در نوسان است.12 اين منطقه به لحاظ آب و هوا منطقه‌اي خشك و نيمه ‌خشك و نوع پوشش گياهي آن غالباً استپي و به لحاظ زمين‌شناسي از طبقات و لايه‌هاي متعلق به نئوژن و دوران چهارم تشكيل شده است.13 تركمن صحرا كه ناحية نيمه بياباني شمال استان گلستان را شامل شده و بين دو حوضة آبخيز رودخانه‌هاي اترك و رود گرگان قرار دارد، داراي وسعتي حدود 777 هزار هكتار است كه 78 درصد آن را مراتع و بقاياي جنگلي، 10 درصد را زمين‌هاي كشاورزي، 10 درصد ديگر را مناطق باتلاقي و 2 درصد باقي‌مانده را تپه‌هاي بدون پوشش گياهي و نقاط سنگي تشكيل مي‌دهد.14 همان‌گونه كه از نام تركمن صحرا پيداست، اين منطقه از ديرباز محل زندگي طوايف تركمن بوده است. تركمن‌هاي ايران به دو دستة يموت و كوكلان تقسيم مي‌شوند و هر كدام از آن‌ها خود داراي چند تيره هستند كه تيره‌هاي جعفرباي، آتاباي، آق‌ آتاباي، كرخ، قرابي‌خان، آي‌درويش و... از آن جمله‌اند.15 گروهي از تركمن‌ها نيز در پي حوادث و ناامني‌هاي گوناگون در آن سوي مرزهاي ايران، از جمله فشارهاي مذهبي و سياسي در عصر حاكميت بلشويك‌هاي روس در سرزمين‌هاي اسلامي آسياي مركزي، كه كشتار تركمن‌ها در 1937م نمونه‌اي از آن‌هاست،16 به ايران مهاجرت كردند. به هر حال تركمن‌ها با توجه به شيوة زندگي ايلي و نظام توليد غالباً دامداري، پرورش اسب و نيز اشتغال به كشاورزي به رغم نامساعد بودن شرايط اقليمي منطقه، همچنين فعال بودن بسياري از آنان به ويژه زنان در بخش‌ صنايع دستي از جمله قالي‌بافي، گليم‌بافي و توليد انواع لباس و ديگر اقلام و فرآوردهاي دستي و خانگي، نقش مهمي در اقتصاد منطقه دارند.17 تحقيقات در مورد منشأ و معني واژة تركمن حاكي از آن است كه «اغوز»هاي غير مسلمان اين نام را بر اغوزهاي مسلمان گذاردند. اغوزها، بخشي از تركان آسياي مركزي بودند كه در اواخر قرن دهم و اوايل قرن يازدهم به اسلام گرويدند18 و همچون ديگر جوامع تازه مسلمان، در گسترة جغرافيايي آن روز ايران بتدريج داراي هويتي ايراني و اسلامي مي‌شدند.

جمعيت نقاط شهري و روستايي چهار شهرستان بندر تركمن، گنبد كاووس، آق‌قلا و كلاله كه قسمت اعظم مساحت آن‌ها در محدودة گرگان رود و اترك واقع شده‌‌اند، در سرشماري 1375ش به ترتيب 111392، 250617، 98664 و 127545 تن بوده كه طبق برآوردهاي انجام گرفته اين تعداد در 1384ش به ترتيب به 119168، 283205، 114236 و 147625 تن رسيده است.19 در سال‌هاي اخير با تأسيس ده‌ها مركز توليدي و ايجاد توسعة شهرك‌هاي صنعتي در شهرستان‌هاي مورد اشاره و نيز با فعال شدن گمرك اينجه‌برون، دروازة ارتباط و داد و ستد با كشورهاي آسياي مركزي، نقاط شهري منطقة تركمن صحرا گسترش و توسعة چشمگيري يافته و نوع زندگي و معيشت مردم نيز تا حدودي متحول شده است.20 همچنين با احداث سد و آبياري اراضي كشاورزي، اين بخش از اقتصاد منطقه نيز رونق يافته است. در ميان اقلام كشاورزي كشت پنبه و دانه‌هاي روغني از توليد مهم در منطقه است.21 آرامگاه قابوس بن وشمگير، سد تاريخي وشمگير، مقبرة مختومقلي شاعر معروف تركمن، و برخي ديگر از آثار تاريخي و زيارتگاه‌ها و نيز جاذبه‌هاي طبيعي موجود در منطقه از جمله تالاب‌ها و جاذبه‌هاي سواحل شرقي درياي خزر، از نقاط ديدني تركمن صحرا است.22

 

مآخذ: 

  1. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 290-291.
  2. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان گلستان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1379، ص 8 و 12.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  4. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشه تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384.
  5. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة راه‌هاي ايران. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج1، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1379، ص294و 295.
  7. جغرافياي استان گلستان. همان. ص9.
  8. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور، ج2: حوضة آبريز درياي خزر. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1382، ص322. (نقشه هيدرولوژي زير حوضه اترك).
  9. مؤسسة گيتاشناسي. اطلس گيتاشناسي استان‌هاي كشور. چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1383، ص 166؛ جغرافياي استان گلستان. همان. ص 8.
  10. جغرافياي استان گلستان. همان. ص9.
  11. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. همانجا.
  12. جغرافياي استان گلستان. همان. ص4.
  13. اهلرز، اكارت. ايران: مباني يك كشورشناسي جغرافيايي. ترجمة دكتر محمدتقي رهنمايي، چ2، تهران: مؤسسه جغرافيايي سحاب، 1365، ج 1، ص82.
  14. جغرافياي استان گلستان. همان. ص 34.
  15. كيهان، مسعود. جغرافياي مفصل ايران (ج 2: سياسي). تهران: كتابخانة ابن‌سينا، 1311، ص309.
  16. تكميل‌همايون، ناصر. «دانشمندي مبارز و شيعي از آسياي مركزي»، فصلنامة مركز بررسي‌هاي اسلامي ـ گروه تاريخ. قم: تاريخ و فرهنگ معاصر، س دوم، ش 8، ص21.
  17. جغرافياي استان گلستان. همانجا.
  18. مفتاح، الهامه. «فرهنگ، آداب، رسوم و باورهاي تركمن‌ها»، فصلنامة مركز مطالعات آسياي مركزي و قفقاز. تهران: مطالعات آسياي مركزي و قفقاز، پاييز 1374، ص175؛ نيزنك: مقصودي، مجتبي. تحولات قومي در ايران. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملي، 1380، ص315.
  19. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 189-192.
  20. جغرافياي استان گلستان. همان. ص 61-71.
  21. همان. ص 50-60.
  22. همان. ص 72-77.
    کبری حکیمیان