Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تصويرگري چاپ سنگي و سربي، ورود صنعت چاپ به ايران در اواسط سدة يازده هـ.ق، علاوه بر اشاعة فرهنگ كتاب‌خواني و علم‌آموزي، باعث شد هنر كتاب‌آرايي و تصويرسازي ويژه‌اي در اين دوران به وجود آيد. پيش از ورود صنعت چاپ به ايران، كتاب‌هاي فارسي در هند، عثماني و مصر چاپ مي‌شد. نخستين چاپخانة سربي در دورة  صفوي، توسط مبلغان مذهبي و كشيشان فرقه کرملی یا کرملیان [1]در محوطة كليسا و نمازخانة ميدان ميراصفهان تأسيس شد. در آن‌جا انجيل و تورات به دو زبان عربي و فارسي منتشر مي‌شد. پس از كوچانده شدن ارامنه به جلفاي اصفهان، چاپخانه‌اي با وسايل ابتدايي در جلفا تأسيس شد (1050ق/1640ق). اولين توليد اين چاپخانه كه به بصمه (امروزه باسمه می‌گویند) ‌خانه معروف بود3 ـ در (1051ق/ 1641ق) كتاب زندگي نامة پدران روحاني عيسوي4 (آداب پدران و زندگي اجداد روحاني)5 نام داشت.

در دوران فتحعلي‌شاه، عباس‌ميرزا نائب‌السلطنه، براي نخستين بار چند نفر را براي آوردن دستگاه چاپ سنگي و سربي به روسيه و انگلستان فرستاد.5 عباس‌ميرزا همچنين در (1228ق/ 1813م) چند دستگاه چاپ به روس‌ها سفارش داد و نيز، ميرزا زين‌العابدين تبريزي را به پترزبورگ فرستاد تا فنون چاپ و روش ساختن مركب را فرا گيرد. چهار سال بعد در (1232هـ.ق/ 1816م) او به ايران بازگشت و با خود يك دستگاه پرس چاپ آورد و چاپخانه‌اي در تبريز به راه انداخت.6 بعد از آن به دستور فتحعلي‌شاه ميرزا زين‌العابدين، يكي از دستگاه‌هاي چاپ را به تهران منتقل كرد و سرپرستي چاپخانة تهران به عهدة ميرزا عبدالوهاب معتمد‌الدوله نشاط اصفهاني، گذارده شد.7

در آغاز پيدايش صنعت چاپ سربي، تصاوير به دو شيوة گراوور فلزي (مس و روي) و گراوور چوبي (ششماد) ساخته مي‌شد.8 در ميان حدود چهل كتابي كه از بدو تأسيس تا (1270ق/ 1853م) در تهران، اصفهان و تبريز به روش چاپ سربي به چاپ رسيد تنها كتاب مختارنامه يا روضة‌المجاهدين به شكل مصور (8 تصوير) در 1261ق/ 1845م در تهران منتشر شد.9 در حدود (1248ق/ 1832م) چاپ سنگي نيز به ايران وارد شد. از اين زمان حدود بيست سال اين دو روش در كنار هم مورد استفاده قرار گرفت.10 شايد به دليل سختي كار تصويرسازي به روش چاپ سربي11 و يا به دليل يكنواختي حروف چاپ سربي براي ايرانياني كه با خط نستعليق مأنوس بودند، چاپ سربي كم‌كم جاي خود را به چاپ سنگي داد.12

نخستين دستگاه چاپ سنگي زير نظر آقا علي ابن حاج محمدحسين امين‌الشرع تبريزي شروع به كار كرد و اولين كتابي كه منتشر ساخت كتاب قرآن (1250هـ.ق/ 1834م) بود.

چاپخانة چاپ سنگي تهران نيز در (1260هـ.ق/ 1844م) به كار افتاد. نخستين كتاب مصور چاپ سنگي كتاب ليلي و مجنون همراه 4 تصوير است.13

نحوة صفحه‌آرايي و مصورسازي اولين نسخه‌هاي چاپ سنگي، به شدت متأثر از صفحه‌آرايي نسخه‌هاي خطي بود. اين نسخه‌ها به خط نسخ، نستعليق يا شكسته نوشته مي‌شدند و بر روي كاغذ‌هاي سفيد روسي چاپ مي‌شدند. در برخي موارد اين كاغذ‌ها آبي رنگ (شمس‌الحقائق. تهران 1280ق/ 1863م) و يا چند رنگ و ديوان انوري (تبريز 1264هـ.ق/ 1847م) بودند.14 اوج ترقي صنعت چاپ سنگي و نقاشي توأم با آن از 1260 تا 1300هـ.ق بوده است. بعد از 1300 كيفيت تصاوير چاپ سنگي به تدريج نازل‌تر مي‌شود.15

كتاب‌هاي چاپ سنگي مصور را مي‌توان به 6 گروه تقسيم كرد: 1- ادبيات كلاسيك فارسي. اين دسته از آثار يا خود جزء ادبيات كلاسيك فارسي به شمار مي‌آيند يا از جمله ادبيات معاصر هستند كه پرداخت آن‌ها از سبك كلاسيك پيروي مي‌كند از آن جمله مي‌توان به كليات سعدي، خمسة نظامي، ليلي و مجنون و... اشاره كرد. 2- ادبيات مذهبي. در اين دوران به داستان‌هايي دربارة شهادت امام حسين و يارانش و داستان دشت كربلا بسيار توجه شده است. حملة حيدري و طوفان البكاء از جمله اين آثار هستند.16 در مواقعي نيز شمايل‌هاي مذهبي به صورت چاپ سنگي منتشر مي‌شد و بعد از رنگ‌آميزي در سالگرد وفات اولاد حضرت رسول در معرض ديد سوگواران قرار مي‌گرفت.17 3- حماسه‌هاي عاشقانه: از جمله اين داستان‌ها مي‌توان به هزار و يك شب اشاره كرد. 4- داستان‌هاي عاميانه: تعداد بسياري از نسخه‌هاي مصور چاپ سنگي روايات تخيلي پرماجرا هستند كه از داستان‌هاي شاعرانة كم مايه‌تري برخوردار هستند از آن جمله مي‌توان به خسرو ديوزاد سليم جواهري اشاره كرد. در اين گروه مي‌توان حكايات طنزآميز (مانند درذوقامي بغداد و...) را نيز جاي داد. 5- كتاب‌هاي علمي و تاريخي. تصاوير اين كتاب‌ها اكثراً واقعيت‌گرا هستند. از جمله آثار عجم نوشتة فرصت شيرازي و قانون نظام (يكي از نمونه‌هاي تصويرسازي علمي دوران قاجار) نام برد.18 6- كتاب‌هاي ادبيات داستاني اروپايي: عباس‌ميرزا، در پي اصلاحات خود، دستور ترجمة آثار از ادبيات اروپايي را داد. پس از او نيز اين روند ترجمه پي گرفته شد. از جمله اين كتاب‌ها مي‌توان به كتاب سه تفنگدار الكساندر دوما اشاره كرد.19

كتاب‌هاي كودكان: چاپخانة دارالفنون يا دارالطباعة خاصة علمية مباركة دارالفنون طهران از پايان (1268هـ.ق/ 18151م) شروع به انتشار كتب درسي كرد. بعداً، چاپخانه‌هاي خصوصي ديگري (مطبعة علمي، مطبعة اخوان كتابچي (اسلاميه)، خانوادة خوانساري) نيز دست به چاپ كتاب‌هاي كودكان زدند. بخشي از كتاب‌هاي آموزشي كودكان در مكتب‌خانه‌ها آثار كوچك و كم ورق و مصوري بودند كه كتاب‌هاي مكتب‌خانه‌اي خوانده مي‌شدند. برخي از آن‌ها بدون شيرازه و بر روي يك ورق چاپ مي‌شدند كه دو يا چهار تا مي‌خورد. اين كتاب‌ها را ورقي مي‌ناميدند. گروه ديگر كتاب‌ها صحافي معمولي داشتند و كوچك اندازه بودند. افزون بر آن، برخي از داستان‌هاي بلند عاميانه نيز مانند رستم‌نامه و شاهزاده هرمز نيز در اين گروه جاي مي‌گيرند. از ميان مصوران كتاب‌هاي كودكان و مكتب‌خانه‌اي مي‌توان به محسن تاج‌بخش، محمد صانعي خوانساري، (نقاش قهوه‌خانه‌اي)،* و سيد عرب، نقاش پشت شيشه* اشاره كرد.20

روزنامه‌هاي چاپ سنگي: اولين  روزنامة چاپ سنگي ايران، روزنامة وقايع‌اتفاقيه بود كه به همت ميرزا صالح شيرازي در (1254هـ.ق/ 1838م) منتشر شد. اين روزنامه بعدها به اسم، وقايع‌، روزنامة دولت علية ايران و روزنامة دولتي تغيير نام داد.21 در سال‌هاي اولية انتشار اين روزنامه، تصاوير آن توسط ميرزا علي‌قلي خويي كار مي‌شد.22 از 1277 (همزمان با تغيير نام روزنامه به روزنامة دولت عيلة ايران). رياست دارالطباعه و ادارة امور چاپ و انتشار روزنامه را به صنيع‌الملك* سپرده شد. او در ابتدا تك چهره‌هايي از شاهزادگان و درباريان را براي روزنامه تصوير مي‌كرد و سپس به مصور كردن رويدادها و ماجراها نيز پرداخت.23

روزنامة ديگري كه در اين دوران به چاپ مي‌رسيد روزنامة شرف به خط ميرزا رضا كلهر بود. تا شمارة 73 همة تصاوير آن توسط ميرزا ابوتراب غفاري كاشاني* و بعد از آن توسط ميرزا موسي كار مي‌شد.24 در زمان مظفرالدين شاه روزنامة مصور ديگري تحت عنوان شرافت به خط زين‌العابدين ملك الكتاب به چاپ مي‌رسيد و تصاوير آن نيز كار مصورالملك بود. از ديگر روزنامه‌هاي چاپ سنگي مي‌توان به روزنامة ادب، تربيت و حبل‌المتين اشاره كرد.25

 

مآخذ:

  1. هادوي، شهلا. «پنجاه و شش مجلس از دومين شاهنامة چاپ سنگي در ايران» پايان نامة كارشناسي ارتباط تصويري دانشكدة هنرهاي تزئيني. دانشگاه تهران، 1356، ص33.
  2. گلپايگاني، حسين ميرزا. تاريخ چاپ و چاپخانه در ايران (1050 تا 1320 شمسي). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، 1378، ص9.
  3. شناخت هنر گرافيك سنتي و نوين. سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌اي گرافيك، تهران: شركت چاپ و نشر ايران، 1369، ص97-98.
  4. لتون ميناسيان «ما و خوانندگان: نخستين كتاب چاپ شده در ايران» هنر و مردم. ش 56 و 57، (خرداد و تير 1346)، ص71.
  5. گلپايگاني، حسين ميرزاي. ص9.
  6. گلپايگاني، حسين ميرزاي. ص11.
  7. شناخت هنر گرافيك سنتي و نوين.ص100.
  8. شناخت هنر گرافيك... .ص99.
  9. مهدي، هاجر. «نقاشي‌هاي چاپ سنگي: مضامين و الهامات». پايان‌نامة كارشناسي ارشد پژوهش هنر. دانشگاه هنر، تهران: 1383، ص34.
  10. مارزلف، اولريش. هنر تصويرگري در كتاب‌هاي چاپ سنگي زمان قاجار. ترجمة بيژن غيبي، فرهنگ مردم، ش 2 و 3، ص35.
  11. مهدي، هاجر. پيشين. ص34-35.
  12. مارزلف، اولريش. پيشين. ص35.
  13. نفيسي، سعيد. «صنعت چاپ مصور در ايران». پيام نو. ش5. فروردين 1352، ص24.
  14. افشار، ايرج. سير كتاب در ايران. ص28 تا 30.
  15. مهدي، هاجر. «نقاشي‌هاي چاپ سنگي: مضامين و الهامات». پايان‌نامة كارشناسي ارشد پژوهش هنر دانشگاه هنر، تهران: 1383، ص35.
  16. Marzolph, U. Narrative illustration in Persian, Lithographed books leiden Boston, koln, Brill. 2001.
  17.  ماسه، هانري. «نقش‌هاي عاميانة ايران». ترجمة نوشين نفيسي، هنر و مردم. ش89 اسفند 1348.
  18. مارزلف، اولريش. هنر تصويرگري ... . پيشين. ص37.
  19. مهدي، هاجر. پيشين. ص109-112.
  20. محمدي، محمدهادي. قاييني، زهره. تاريخ ادبيات كودكان ايران. ج4، تهران: چيستا، 1379، ص703-704.
  21. نفيسي، سعيد. پيشين.
  22. Marzolph, …
  23. ذكاء، يحيي. زندگي و آثار استاد صنيع‌الملك. تهران: مركز نشر دانشگاهي، سازمان ميراث فرهنگي، 1382.
  24. نفيسي، سعيد. پيشين.
  25. مهدي، هاجر. پيشين. ص115-121.



[1]. Carmelites

علی بوذری