Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تمبر، علامتي رسمي و معمولاً كاغذي، كه در مقابل پرداخت ماليات يا عوارض يا مخارج حمل نامه يا محمولات پستي، به عنوان اعلام وصول وجه دريافت شده، بر اسناد يا اشياء مربوط الصاق مي‌شود.

در ايران با آن‌كه در 1267ق / 1851م، چاپارخانه رسماً تأسيس، و از 30 اسفند عملي گرديد و حتي نرخ پستي هم تعيين شده بود، هنوز تمبر پست وجود نداشت.1

انتشار تمبر در ايران از ره‌آوردهاي سفر ناصرالدين شاه قاجار به اروپاست. در 1282ق /  1865م هيئتي از ايران براي مطالعه و پژوهش دربارة چاپ تمبر رهسپار فرانسه شد تا با مقامات پست آن كشور در زمينة تمبر و مسائل مربوط به آن گفت و گو كنند. فردي به نام ريستر [1]از اهالي فرانسه از اين موقعيت سود جست و كليشه‌هايي با نقش شير و خورشيد تهيه كرد و نمونه‌هاي چاپ شدة آن را به نمايندگان ايراني عرضه داشت.2 اين نقش در يك بيضي قرار داشت و در زير بيضي در قاب دور نقش تمبر حروف اول نام ريستر به صورت وارونه ديده مي‌شد. اما، چون ريستر در اين زمينه از قبل كسب اجازه نكرده بود، كار وي مورد تأييد قرار نگرفت.3

هنگامي كه نمايندگان اعزامي ايران در پاريس سرگرم گفت و گو با دولت فرانسه بودند، شخصي به نام آلبرت بار[2] نمونه‌هايي از تمبر تهيه و به هيئت ايراني تسليم كرد. اين طرح‌ها در 1283ق / 1866م به تهران وارد شد و مورد قبول قرار گرفت. در 1284ق به ناصرالدين شاه اطلاع داده شد كه ايران نياز مبرم به تمبر دارد. نخستين انديشه‌اي كه در آن زمان در مورد فن چاپ به ذهن رسيد اين بود كه بر روي كليشه‌هاي مسي، مركّب بمالند و يك تكه كاغذ كوچك در زير آن قرار داده و با كف دست فشار دهند، تا نقش آن حك شود. به همين سبب، اين چاپ‌هاي درشت و خشن كه تهيه و در همه جا پخش گرديده بود، از حيث تمبرشناسي چندان اهميتي نداشت.4

ارزش اسمي اين تمبرها1، 2، 4، 8 شاهي بود. همة تمبرهاي شير و خورشيدي ايران در زمان ناصرالدين شاه از روي كليشه‌ها چاپ مي‌شد. در وسط تمبر، داخل يك دايره، شير و خورشيد (نشان رسمي دولت وقت) قرار داشت. دور شير و خورشيد را زنجيره‌اي با 86 دانة مرواريد مانند احاطه كرده بود و ارزش اسمي هر تمبر به عدد فارسي در گوشه هاي تصوير ديده مي‌شد.5

استفاده از تمبر به سبب بي‌سرو ساماني تشكيلات پستي ايران تا مدتي به تعويق افتاد. در 1285ق / 1866م، از روي همين كليشه‌ها تمبرهايي چاپ شد و در اختيار پست‌خانه‌ها قرار گرفت. از اين تمبرها، كه به «سري باقري» معروف بود، تا 1296ق / 1877م استفاده شد.6

با توجه به اينكه انتشار تمبر در انحصار دولت است، پيام‌ها و تصاوير روي تمبر، ديدگاه‌هاي رسمي حكومت را در عرصه‌هاي اجتماعي و فرهنگي و سياسي بيان مي‌كند. در دورة قاجار، نقش شير و خورشيد يا تصويرشاه تنها تصوير تمبرها بود و فقط اين دو، نماد ايران به شمار مي‌آمدند.7

بدين ترتيب، در 1293ق / 1876م نخستين تمبرهاي چاپ وين از چهرة ناصرالدين شاه تهيه گرديد. از آن پس، به تناوب، چهرة پادشاهان به چاپ رسيد. تصاويري از رخسار پادشاهان قاجار از ناصرالدين شاه گرفته تا احمدشاه بر روي تمبرهاي پستي نقش بستند. در 1334ق / 1915م به مناسبت تاجگذاري احمدشاه، نقش داريوش بر روي تخت و مدخل تخت جمشيد به چاپ رسيد.8

نخستين تمبر از چهرة رضاشاه در 1305ش چاپ شد. اين تمبر در 8 قطعه به ارزش 1، 2، 3، 6، 9، 10، 12، 15 شاهي به ترتيب به رنگ‌هاي سبز، آبي، بنفش، سبز زمردي، عنابي، گلي، زرد قهوه‌اي و نارنجي منتشر شده است. به مناسبت تاجگذاري رضاشاه، تمبرهاي چهره‌اي زيادي از او منتشر گرديد كه از آن جمله مجموعة تمبري است كه در 1308ش به چاپ رسيد. اين تمبر، رضا شاه را بر تخت داريوش نشان مي‌دهد.9

 اساساً در دورة پهلوي، تأكيدي افراطي بر نمادهاي باستاني وجود داشت. برخي اقدامات آنان عبارت بود از چاپ تمبرهاي فراوان با نقوش معماري باستاني ايراني و تصاوير شاهان هخامنشي و ساساني، اعلام تغيير نام پرشيا به ايران در تمبري سورشارژ شده در 1314ش و انتشار دورة تمبر با تصاوير ورزش‌هاي باستاني، بزرگداشت مفاخر و مشاهير ايراني همچون سعدي شيرازي، رودكي، و ابن‌سينا از ديگر مضامين تمبرهاي اين دوره است. تأكيد ويژة محمدرضا پهلوي بر گسترش مناسبات خارجي، از تمبرهايي كه به مناسبت بازديد سران كشورها از ايران منتشر مي‌شد، هويداست. با پيروزي انقلاب اسلامي در 1357ش تصاوير و مضامين تمبرها كاملاً دگرگون شد.10

نخستين تمبرهاي پس از انقلاب، كه در فروردين 1358 منتشر شد، تصاويري از قيام مردم داشت كه در چهار قطعه به ارزش 3، 5، 10، و 20 ريال به چاپ رسيد. در اين دوران، از مشاهير، بزرگان، سياستمداران، دولتمردان، و روحانيان تمبرهايي چاپ شده كه از جمله مي‌توان پانصد و پنجاهمين سال خاموشي غياث‌الدين جمشيد كاشاني (14 آذر 1358)، يكصدمين سالگرد تولد علي‌اكبر دهخدا (5 اسفند 1358)، يكصدمين سالگرد تولد محمد مصدق (29 اسفند 1358)، بزرگداشت مرتضي مطهري (11 ارديبهشت 1359)، بزرگداشت علي شريعتي (25 خرداد 1359)، سالروز درگذشت محمود طالقاني (19 شهريور 1359)، بزرگداشت محمدحسين قاضي‌طباطبايي (5 دي 1360)، و جز آن را نام برد.11

ته نقش تمبرهاي ايران ـ كه در دورة قاجار، تصوير شير و خورشيد در دورة پهلوي، عبارت «دولت شاهنشاهي ايران» بود ـ در ارديبهشت 1360ش به عبارت «جمهوري اسلامي ايران» تغيير يافت. به جاي شير و خورشيد زير تاج، كه نشان ملي دورة پهلوي محسوب مي‌شد، لالة سرخ (نماد شهادت) با ظرافت به شكل كلمة الله ترسيم شده است. بر تمبرهاي پس از انقلاب، موضوع شهادت، به صور گوناگون تصوير شده است. جنگ تحميلي و پيامدهاي آن نيز موضوع بسياري از تمبرهاست. امروزه، چند انجمن دوستدار تمبر فيلاتلي[3] در زمينة گردآوري و مطالعه تمبرهاي ايراني فعاليت مي‌كنند. از جمله «انجمن دوستداران تمبر اصيل» و «انجمن مطالعاتي دوستداران تمبر ايران[4]».12

 

مآخذ:

  1. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. 1/669.
  2. جودكي، محبوبه. «تمبر در ايران»، دانشنامة جهان اسلام. 8/155.
  3. هاجري، ضياءالدين. تمبر جام جهان‌نما. تهران: آواي نور، 1375، ص 261- 262.
  4. طاهري، طاهره. «تمبر». داكا. 1/654.
  5. هاجري. همان. 265- 266.
  6. جودكي. همانجا.
  7. همانجا.
  8. هاجري. همان. 267.
  9. طاهري. همان. 1/654.
  10. جودكي. همان. 8/155- 156.
  11. هاجري. همان. 268.
  12. جودكي. همان. 8/157.

[1]. Riester

[2]. Albert Barre

[3]. Philately

[4]. The Iran Philatelic Study Circle

طاهره طاهری

تلخیص‌کننده: بهارعلی فتحی