Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تنگه هرمز، آب راهي استراتژيك، حد فاصل كناره‌هاي جنوبي ايران در استان هرمزگان و سواحل شمالي كشور عمان كه خليج ‌فارس را به درياي عمان مي‌پيوندد.1

پيدايش خليج‌ فارس و تنگة هرمز، ثمرة جا به جايي پوستة كرة زمين در روزگاران بسيار دور است. حدود پانصد ميليون سال پيش (دورة پركامبرين) پوستة جامد زمين، خشكي واحدي بود. با جا به جايي و نفوذ آب‌ها در فضاهايي كه با تَرَك خوردن زمين ايجاد شد، به تدريج قاره‌ها و اقيانوس‌ها پديد آمدند.2

حدود 45 ميليون سال پيش، در آغاز دوران سوم زمين‌شناسي، درياي عمان به وجود آمد و حدود 35 ميليون سال قبل در اواسط دوران سوم، شكاف درياي عمان گسترش يافت و دنبالة اين شكاف خليج‌ فارس را به درياي عمان متصل كرد.3

تنگة هرمز هلالي شكل و به طرف داخل فلات ايران قرار دارد و در نتيجه بيشترين منطقة ساحلي آن در كشور ايران قرار گرفته است. شكل اين تنگه، نمايشگر پيشرفتگي آب در خشكي و تشكيل خليجي در دهانة خليج‌ فارس است. ساحل جنوبي تنگة هرمز كه به شكل پيشرفتگي خشكي شبه جزيرة عربستان در داخل آب است، شبه جزيرة رئوس‌الجبال را تشكيل داده كه بخش شمالي آن به شبه جزيرة المُسَندَم معروف است كه در حاكميت كشور عمان قرار دارد.4

اين تنگه حدود يك‌صد مايل دريايي عرض دارد، اما كوتاه‌ترين فاصله ميان ايران و عمان 21 مايل است كه جزيرة ايراني لارك در شمال و جزيرة عماني قوئين بزرگ را به هم متصل مي‌سازد.5 قرارداد مرزي ايران و عمان در 20 ژوئيه 1974 امضا شد و از تاريخ 28 مه 1975 به اجرا درآمد. بر اساس اين قرارداد، خط مرزي تعيين شده از شمال درياي عمان تا شمال خاوري خليج‌ فارس، 8/124 مايل طول دارد. اين خط مرزي در حقيقت خط منصف تنگة هرمز است كه با در نظر گرفتن خط جزري كرانه‌هاي دو كشور در شمال و جنوب تنگة هرمز تعيين شده و فاصلة آن نسبت به كرانه‌هاي ياد شده برابر است. تنها مورد استثنا، مربوط به منطقه‌اي به طول پانزده مايل ميان جزيرة ايراني لارك و جزيرة عماني قوئين بزرگ (قوئين‌كبير) است كه آب‌هاي كرانه‌اي 12 مايلي دو كشور در آن تداخل مي‌يابد.6 شهرستان قشم متشكل از چهار جزيرة قشم، هرمز، لارك و هنگام، در اين تنگه قرار دارد7 و همراه با جزاير تنب بزرگ و ابوموسي محور دفاعي ايران را تشكيل مي‌دهد.8 تنگة هرمز به لحاظ اهميت سياسي خود، همواره مورد توجه و حتي جزاير آن سال‌ها در اشغال قدرت‌هاي استعماري بوده است. اين تنگه يكي از حياتي‌ترين راه‌هاي آبي جهان در عصر ما است و بخش عظيمي از نيازهاي نفتي جهان و حمل و نقل دريايي منطقه از آن عبور مي‌كند. از حيث نظامي نيز اتصال كشورهاي حاشية خليج ‌فارس به درياي عمان و اقيانوس هند باعث شده است كه اين حوزه به صورت يك منطقة عملياتي از سياست‌هاي نظامي مورد توجه قرار گيرد.9 طبق قرارداد 1974م بين ايران و عمان، مسئوليت دفاع از اين گلوگاه و نظارت بر عبو و مرور كِشتي‌ها مشتركاً بر عهدة هر دو دولت است.10

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، 1383.
  2. حافظ‌نيا، محمّدرضا. خليج فارس و نقش استراتژيك تنگة هرمز. تهران: سمت، 1371، ص165.
  3. مستوفي، احمد. خليج ‌فارس وساختمان پيدايش آن. سمينار خليج‌فارس، تهران: ادارة كل راديو، 1341، ج 1، ص 4.
  4. حافظ‌نيا. همان. ص161.
  5. مجتهد‌زاده، پيروز. كشورها و مرزها درمنطقة ژئوپليتيك خليج ‌فارس. ترجمه و تنظيم حميدرضا ملك‌محمّدي نوري، چ 1، تهران: وزارت امور خارجه (دفتر مطالعات سياسي و بين‌المللي)، 1373، ص81.
  6. همانجا.
  7. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 308 و 926.
  8. مجتهد‌زاده، پيروز. جغرافياي سياسي تنگه هرمز. ترجمة محسن صغيرا، چ 1، اصفهان: صغير، 1371، ص 11.
  9. عزتي، عزت‌الله. جغرافيايي نظامي ايران. تهران: اميركبير، 1368، ص 144.
  10. بختياري، مجيد. راهنماي مفصل ايران، استان هرمزگان. ج 22، چ 1، تهران: گيتا‌شناسي، 1380، ص 23-24.
    شوکت مقیمی