Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تهران، نام استاني در دامنۀ جنوبي رشته كوه‌هاي مركزي البرز و به مركزيت شهر تهران، مركز سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران و پايتخت دويست ساله كشور (™ شهر تهران).

استان تهران در نيمه شمالي ايران واقع شده و فاصله مرزهاي شمالي آن تا سواحل جنوبي درياي مازندران، حدود 100 كم است.1 اين استان از شمال با استان ساحلي مازندران، از غرب و شمال غرب با استان قزوين، از جنوب با استان قم و از جنوب غرب با استان مركزي و از شرق با استان سمنان همسايه است.2

استان تهران با 19196 كم2 وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت كشور، بين 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالي و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقي واقع است.3

براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، استان تهران داراي 13 شهرستان، 35 بخش، 79 دهستان و 53 شهر است.4 شهرستان‌هاي اين استان عبارتند از: فيروزكوه و دماوند كه در شرق استان قرار دارند، پاكدشت، ورامين، ري و رباط كريم كه در جنوب استان واقع شده‌اند، همچنين ساوجبلاغ در شمال غرب، نظرآباد در غرب، شهريار در جنوب غرب، كرج از شمال تا جنوب غرب، شميرانات در شمال و بالاخره شهرستان تهران و اسلامشهر در مركز جغرافيايي استان قرار گرفته‌اند.5

سرتاسر ناحيه شمالي استان تهران را كوهستان البرز پوشانده است و شهرها و روستاهاي وسيع و پرجمعيت آن بيشتر در جبهه جنوبي البرز، در دامنه ارتفاعات و بر روي آبرفت رودخانه‌هايي كه به سوي دشت‌هاي جنوب جاري هستند، واقع شده‌اند.6 در سر تا سر سلسله جبال البرز، تنها در همين ناحيه (استان تهران) است كه رودهاي پر آب به سوي جبهه جنوبي روان هستند و مدنيت خلق شده در آن، حاصل اين بستر مساعد طبيعي بوده است؛7 آن گونه كه پيشينۀ فرهنگي و تمدني برخي از نقاط آن از جمله ري باستان به عنوان بزرگ‌ترين و تاريخي‌ترين كانون تمدن در استان تهران، به هزاره سوم پيش از ميلاد مي‌رسد.8 استان تهران در بخش مركزي رشته كوه البرز كه از آذربايجان تا خراسان امتداد دارد، واقع شده و اين رشته كوه بويژه بخش مركزي آن مانع از نفوذ رطوبت درياي خزر و بادهاي باران زايي است كه از شمال و غرب وارد كشور مي‌شوند. قسمت اصلي بخش مركزي رشته كوه البرز به سه ديواره شمالي، مياني و جنوبي قابل تقسيم است.9 ديواره شمالي كه قله مرتفع دماوند در آن واقع شده، در استان مازندران قرار گرفته است؛ اما برخي از ارتفاعات آن در استان تهران قرار دارد.

ديواره مياني به عنوان مرتفع‌ترين قسمت رشته كوه البرز، عموماً حد شمالي استان را تشكيل مي‌دهد و ارتفاع كوه‌هاي آن به طرف شرق افزايش يافته و حتي تا 5000 م نيز مي‌رسد. كوه‌هاي كندوان و پس از آن كوه‌هاي طالقان در شمال غرب استان تا محل اتصال رود الموت به طالقان رود ادامه مي‌يابد. در شمال شرق استان نيز، ديواره مياني با نام رشته ارتفاعات فيروزكوه تا دره فيروزكوه كه از جنوب دامنه‌هاي شرقي آن مي‌گذرد، امتداد مي‌يابد.

ديواره جنوبي، سومين بخش از ارتفاعات البرز مركزي است كه رودخانه‌اي جاجرود كرج آنها را بريده و به سه قسمت جدا از هم تقسيم مي‌كند:10

الف: كوه‌هاي لواسانات كه بين دره‌هاي رود دماوند و جاجرود قرار دارند و در شمال به دره رود لار محدود مي‌شوند.

ب: كوه‌هاي شميرانات بين سرچشمه‌هاي جاجرود و كرج واقع شده و قله توچال به ارتفاع 3933م بلندترين نقطه آن است.

ج: كوه‌هاي كهار، از غرب دره رودخانه كرج شروع شده و در جنوب طالقان رود به موازات آن ادامه دارند و سرانجام از شمال غربي استان تهران خارج مي‌شوند. علاوه بر سه ديواره مورد اشاره، كوههاي ديگري نيز در استان مشاهده مي‌شوند كه داراي ارتفاع كمتري هستند كه برخي از آنها عبارتند از: كوه‌هاي حسن آباد و نمك در جنوب، بي بي شهربانو در جنوب شرقي و قصرفيروزه در شرق.

استان تهران در گستره دو زيرحوضه آبريز مركزي ايران، به نام‌هاي درياچه نمك و دشت كوير قرار دارد. رودهاي كرج، جاجرود، شور و دماوند از جمله رودهاي مهم زير حوضه درياچه نمك هستند كه همگي پس از مشروب ساختن دشت‌هاي دامنه‌هاي جنوبي البرز نهايتاً به درياچه مذكور و شوره‌زارهاي اطراف آن سرازير مي‌شوند. در زير حوضه دشت كوير مهم‌ترين رود حبله رود است كه از ارتفاعات فيروزكوه به سوي جنوب استان جاري است و سپس با ورود به استان سمنان به كوير گرمسار منتهي مي‌شود.

رودخانه لار در شمال شرقي و رودخانه طالقان در شمال غربي، به ترتيب پس از پيوستن به رود هراز و سفيدرود، وارد حوضه آبريز درياي مازندران شده و در پايان به درياي مذكور مي‌ريزند.11

رشته كوه البرز در شمال، وزش بادهاي باران‌زاي غربي و وجود دشت كوير در جنوب استان، سه عامل جغرافيايي تأثيرگذار بر آب و هواي استان تهران هستند. ميزان متوسط بارندگي در ارتفاعات شمال استان، به بيش از 500 ميلي‌متر و در نزديكي درياچه نمك يعني مرزهاي جنوبي استان، به 100 ميلي متر مي‌رسد. با توجه به اختلاف ارتفاع بين شمال و جنوب استان كه به حدود 3000 م مي‌رسد، اختلاف در ميزان دما و رطوبت نيز قابل مشاهده است.12

استان تهران تماماً در منطقه زلزله‌خيز كشور با درجه «خطر بالا» و «خطر خيلي بالا» قرار گرفته است. گسل‌هاي متعدد به ويژه در شمال استان، مؤيد وضعيت خطرناك استان، از جمله مركز آن، يعني تهران بزرگ است. زلزله‌هاي متعدد، موجب ويراني‌هاي بسياري در طول تاريخ منطقه، از جمله انهدام شهر تاريخي و بزرگ ري در اواسط قرن نهم ميلادي گرديده است.13

ناحيه‌اي كه امروز از آن با نام «استان تهران» ياد مي‌شود، بخشي از سرزمين تاريخي است كه در گذشته «ري» نام داشته است و شهرهاي پرجمعيت كنوني استان، در واقع روستاهاي بعضاً گمنام آن سرزمين را تشكيل مي‌داده‌اند.14

در دوره معاصر و در نخستين قانون تقسيمات كشوري در 1285ش و نيز در دومين قانون تقسيمات كشوري در 1316 و اصلاحات بعدي در آن، مستقلاً استاني به نام «تهران» موجوديت نداشته است؛ تا اين كه در تاريخ 23/7/1326 با تركيب شهرستان‌هاي قزوين، ساوه، قم، دماوند و محلات، استاني به مركزيت شهر تهران و با نام «استان مركزي» كه انتخاب نام آن متأثر از مركزيت و پايتخت بودن شهر تهران بود تأسيس گرديد. در 1356 مركزيت استان مركزي به شهر اراك منتقل شد و فرمانداري‌هاي تهران و كرج مستقيماً زير نظر وزارت كشور قرار گرفت؛ تا اين كه نهايتاً در 1357 «استان تهران» به مركزيت شهر تهران تأسيس گرديد و ابتدا شهرستان‌هاي كرج، ورامين، شميران و ري و سپس بتدريج شهرستان‌هاي كنوني استان به آن پيوستند و برخي ديگر نيز مانند قزوين، قم، ساوه و محلات از آن جدا شدند.15

استان تهران پرجمعيت ترين استان ايران است. انبوهي بسيار جمعيت در اين استان نسبتاً كم وسعت آن هم با عارضه‌هاي نامساعد طبيعي از جمله كوهستاني بودن شمال و كويري بودن جنوب آن، بيشتر ناشي از پايتخت بودن مركز آن، يعني شهر تهران است كه در حال حاضر يكي از شهرهاي پرجمعيت جهان نيز به شمار مي‌آيد.

استان تهران در سرشماري 1375، داراي 963/343/10 تن جمعيت بود كه طبق پيش‌بيني‌ها، در 1384، جمعيت مذكور به 742/150/12 تن (282/528/10 تن شهري و 460/622/1 تن روستايي) رسيده كه اين تعداد همواره حدود 6/1 جمعيت كل كشور را تشكيل داده است.16

استان تهران از گذشته داراي جاذبه‌هاي فرهنگي، طبيعي و تاريخي بسياري بوده است. تهران، مركز اين استان با توجه به شبكه وسيع ارتباطي و حمل و نقل داخلي و خارجي، وجود فرودگاه‌ها، هتل‌ها، موزه‌ها، مراكز فرهنگي و تفريحي و نيز دارا بودن جاذبه‌هاي طبيعي نظير پيست اسكي، درياچه‌ها، پارك‌ها، مناطق ييلاقي، كوه‌ها، رودها و ... مقصد بسياري از جهانگردان داخلي و خارجي است. همچنين شهرستان‌هاي استان تهران از جمله شهر ري، شميرانات، كرج، دماوند و ... داراي اماكن و مناطق تاريخي و طبيعي بسياري براي گردشگران است.17

استان تهران به لحاظ داشتن تعداد دانشگاه و دانشجو و مؤسسات علمي و پژوهشي و نيز كارخانه‌ها و تأسيسات توليدي و صنعتي و شاغلان در بخش صنعت و خدمات، در  صدر استان‌هاي كشور قرار دارد.18

 

مآخذ:

  1. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران. ويرايش دوم، تهران: همشهري، 1380، ص11.
  2. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان تهران). چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1384، ص1.
  3. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص19.
  4. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383.
  5. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان تهران). همانجا.
  6. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان تهران. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص 5و6.
  7. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص11-8.
  8. تكميل همايون، ناصر. تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران. ج1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1377، ص 21-19.
  9. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص397 و 398.
  10. همان. ص398.
  11. جغرافياي استان تهران. ص25- 23.
  12. همان. ص11-8.
  13. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران)، چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص45؛ جغرافياي استان تهران. ص 3 و 43-40.
  14. تكميل همايون، ناصر. تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران. ج1، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1377، ص 20 – 19 و 109 و 110.
  15. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 96 و101.
  16. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 75 و 77.
  17. جغرافياي استان تهران. ص 60 – 56.
  18. مركز آمار ايران. سالنامه آماري كشور 1383. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص130، 288، 290، 212 و 213.
غلامحسین تکمیل همایون