Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ثريا؛ هفته‌نامة سياسي، اجتماعي و ادبي كه در 14 جمادي‌الآخر 1316ق / 2 نوامبر 1898م در قاهره تأسيس گرديد و طي سه دوره به مديريت علي‌محمد خان كاشاني و سپس سيدفرج‌الله حسيني كاشاني در شهرهاي قاهره، تهران و كاشان منتشر شد.

ثرياي قاهره:  اين هفته‌نامه در مصر در دو دوره انتشار يافته است: دورة اول، از 14 جمادي‌الآخر 1316ق / ؟م تا 20 محرم 1318ق / 20 مه 1900م شامل 16 تا 18 صفحه به صورت سربي انتشار مي‌يافت. علي‌محمد خان كاشاني، صاحب امتياز و نويسنده و به شراكت سيدفرج‌الله حسيني كاشاني گردانندگان آن به شمار مي‌آمدند. نام نشريه به خط نستعليق درشت نوشته شده بود و در عنوان هر شماره اين عبارت‌ها به چشم مي‌خورد: «ثريا روزنامه‌اي است كه از هرگونه وقايع پولتيكي و سياسي و علوم و فنون و صنايع و ادبيات و تجارت و غيره بحث مي‌كند و نيز مقالاتي كه به حال دولت و ملت باشد به كمال ممنونيت طبع و نشر مي‌نمايد.». نيز در همان صفحة عنوان قيمت آبونة ساليانة آن در ممالك ايران، عثماني، قفقاز و ساير شهرهاي روسيه و در ممالك فرنگستان و آمريكا و هندوستان و چين، مصر را ذكر مي‌كرد. علي‌محمد خان دربارة تأسيس و نشر روزنامة ثريا در اولين شمارة سال اول، پس از «خطبه» در سبب نگارش ـ «ميهن دوستي، تمدن، تربيت و آگاه كردن هموطنان را از سياست‌هاي غربيان» انگيزه‌هاي اصلي خود دانسته است. شماره‌هاي 1 تا 50 در سال اول، در 16 صفحه و به صورت سربي طبع مي‌گرديد و با آن‌كه شمارة 51 آغازگرِ سال دوم به شمار مي‌‌آمد، امّا به دليل مطابقت نمودن شمارة اولِ سال دوم با تولّد مظفرالدين شاه، از شمارة 51 صرف‌نظر كرده و به نفع مشتركين جزو سال اول محسوب كردند و شمارة اول سال دوم به تاريخ 16 جمادي‌الثاني 1317ق / 25 اكتبر 1899م چاپ و منتشر شد با اين تفاوت كه تعداد صفحات ثرياي سال دوم به 18 افزايش يافت. ظاهراً از سال دوم ثريا در مصر فقط 18 شماره منتشر و سپس توقيف و تعطيل شده است.1

از جمله مندرجات ثريا شامل حوادث ايران، اخبار مفصل ايران و در مواردي اخبار جهان بود. خبرهاي ايران توسط خبرنگاران و موكّلان علي‌محمد خان در ايران تهيه مي‌شد.

بهار سبك نثر علي‌محمد خان را به دليل ذوق وي قابل توجه دانسته2 و دربارة سبك نثر جرايد دورة مشروطه بر اين باور است كه با وجودي كه جرايد فارسي پيش از مشروطه، غالباً به سبك قديم بود و با توجه به اين نكته كه مقالات جرايد آن عصر با شيوايي و لطافت، كم عمق بوده؛ اما مقالات علي‌محمد خان را بسيار مؤثر، پر حرارت و مفيد ارزيابي كرده و وي را در شمار نويسندگاني آورده است كه لغات فرنگي، ترجمة واژگان و تعبيرات خارجي را وارد زبان فارسي كرده است.3 كسروي گفتارهاي تند اين نويسنده را ستوده و ارزش ثريا را قائم به وجود نويسندة آن دانسته است4 و نيز ادوارد براون، ثريا را گرانقدرترين و ارزشمندترين نشرية دورة استبداد محسوب كرده است.5

دورة دوم ثريا در مصر از 20 محرم 1318ق شروع به انتشار كرد صاحب امتياز آن سيدفرج‌الله حسيني كاشاني، شريك سابق علي‌محمد خان، بود. اين هفته‌نامه به سبك و سياق سابق انتشار يافت. صدرهاشمي ثريا را تا شمارة 36 سال دوم مورخ 20 جمادي‌الاول 1318ق ديده است و به نظر ايشان، اين هفته‌نامه، به علت توقيف در مصر منتشر نگرديد؛6 برخي گفته‌اند انتشار ثريا تا 10 رجب همان سال ادمه داشته است.7

2. ثرياي تهران: با مديريت سيدفرج‌الله به تاريخ 22 رجب 1321ق8 و به روايتي 24 محرم 1321ق9 در تهران انتشار يافت و احتمالاً تا انقلاب مشروطه منتشر مي‌‌شده است10 اما ناصرالدين پروين زمان خاتمة آن را 16 ذيحجة 1323ق آورده است. دربارة ثرياي تهران برخي از محققان معاصر نظر مساعد نداشته‌اند و آن را نشرية مفيد و وزيني به شمار نياورده‌اند.11

3. ثرياي كاشان: هفته‌نامة ثريا در كاشان به مديريت و دبيري سيدفرج‌الله حسيني كاشاني به تاريخ 25 ذيقعدة‌الحرام 1327ق، / 10 دسامبر 1909م در 4 صفحه به صورت سربي منتشر شد. انتشار ثريا در كاشان مصادف با دوازدهمين سال حيات ثريا بود و بدين علت، در عنوان هر شماره، سال دوازده هم ذكر شده است. سيدفرج‌الله در مقالة افتتاحية شمارة اول 1327ق پس از يادكردي از شهداي مشروطه «مدنيت، معرفت، حفظ مشروطه  و آگاهي از وقايع و حوادث شهري» را از اهداف ثريا به شمار آورده است. ثريا پس از نشر چند شماره دچار تغييراتي اندك گرديد و اين تغييرات به مديرت سيدفرج‌الله حسيني و دبيري فخر‌الواعظين انجاميد. ثريا، در هر هفته، دو بار منتشر مي‌شد و كوشش مدير آن، يوميه كردن اين هفته‌نامه بود. محمد صدرهاشمي تا شمارة 12 از سال دوازدهم، مورخ 6 صفر 1328ق را ديده و گزارش كرده است و از طول انتشار و خاتمة آن اظهار بي‌اطلاعي نموده است.12

 

مآخذ:

  1. صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرائد و مجلات ايران. اصفهان: 1363، ج 2، ص 155.
  2. بهار. سبك‌شناسي. تهران: 1369، ج 3، ص 346.
  3. همان، ص 401.
  4. كسروي، احمد. تاريخ مشروطة ايران. تهران: 1349، ص 41.
  5. براون، ادوارد. تاريخ مطبوعات و ادبيات ايران در دورة مشروطيت. محمد عباسي، تهران: 1341، ص 305.
  6. صدرهاشمي، ص 155.
  7. پروين، ناصرالدين. تاريخ روزنامه‌نگاري ايرانيان و ديگر پارسي‌نويسان. تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1379، ج 2، ص 402.
  8. صدرهاشمي، ص 155.
  9. پروين، ص 402.
  10. صدرهاشمي، ص 155.
  11. كسروي، ص 41؛ پروين، ص 402.
  12. صدرهاشمي، ص 158.
    جمیله اعظمیان